July 19, 2014

Sta. Praxedes, Cagayan



STA. PRAXEDES, CAGAYAN. Yap-apura dagitoy nga inna ti agsekka iti maysa a paset ti kataltalonan iti Sta. Praxedes, Cagayan tapno maabotanda ti kaadda ti padanum. Mabalin ngamin a kumiddit gapu iti mapaspasangasangan a nakaro a tikag. Kinapudnona, aw-awisen ti Departamento ti Agrikultura (DA) ti panagmula koma dagiti mannalon iti biit ken ti panagaramatda iti organiko nga abuno ken pestisidio tapno masalakniban ti aglawlaw ken salun-at. Segun iti panagsukisok ti World Health Organization, maibilang dagiti Filipino a mannalon a maysa kadagiti kaababaan iti biag maigapu pay iti nakaro a panagusar iti kemikal wenno pestisidio iti kataltalonan. (Leilanie G. Adriano)


(Naipablaak iti Bannawag, Hulio 28, 2014 a bilang.)

“Ilokano Ortho” ti DepEd, maipasurot iti “KWF Tarabay”

Kiniddaw ti Departamento ti Eduksion (DepEd) ti panangurnos koma dagiti kameng ti Bannawag iti ortograpia ti lengguahe nga Ilokano nga ar-aramaten ti departamento tapno mayayon daytoy iti ortograpia ti nasao a lengguahe nga immunan nga impaulog ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF).

Kiniddaw daytoy ni Dr. Rosalina J. Villanesa, focal person ti MTB-MLE ti DepEd, iti pannakiuman ti Bannawag kenkuana bayat ti workshop a para kadagiti language reviewers dagiti materiales nga isagsagana ti DepEd iti tulong ti Basa Pilipinas a para kadagiti mangisursuro ken agad-adal iti Grado 1 ken 2.

Mainaig iti daytoy, kinuna ni Dr. Villanesa nga adda kabukbukodan nga identidad ti lengguahe nga Ilokano isu a di nasken a maipasurot ti ortograpiana iti Ortograpiyang Pambansa.

Innayonna a nalawag pay a kuna ti DepEd Order No. 34 a saan nga inkapilitan (“maaaring gamitin”) ti panangsurot dagiti amin a lengguahe iti pagilian iti OP.

Sakbayna, kinuna ni Dr. Virgilio S. Almario, Chairman ti Komisyon sa Wikang Filipino, iti pannakiuman met laeng ti Bannawag kenkuana a saan nga inkapilitan a sumurot ti Ilokano iti ortograpia ti Filipino.

“Hanggat’ maaari,” kinunana idi masaludsod no rumbeng a maipasurot ti ortograpia ti Ilokano iti OP.


(Naipablaak iti Bannawag, Hulio 28, 2014 a bilang.)

Morales, 53

Pimmusay itay Hulio 14 ni Milaflor L. Morales, 53, iti pagtaenganda iti Brgy. San Mateo, Siudad ti Laoag gapu iti komplikasion a bunga ti cervical cancer.

Dati a mannurat iti Bannawag ken kameng ti GUMIL Filipinas, immuna a naam-ammo ni Morales a kas dramatista ken mannurat iti iskrip kadagiti estasion ti radio iti Siudad ti Laoag.

Nagtrabaho iti Philippine Tobacco Research and Training Center, Cotton Research Development Institute ken Cotton Development Administration a timmulonganna iti pannakaiwardas dagiti baro a teknolohia iti panagtalon ken pannakapatan-ay ti sirib ken kabaelan dagiti mannalon.

Nagikkat iti trabahona iti gobierno gapu iti pannakaoperana iti kanser ti karabukob idi 2004.

Idi 2011, impasdekna ti Laoageña Travel House, maysa a travel agency a nakabase iti Siudad ti Laoag, ket daytoy ti nagbalin a rangtayna a timmulong kadagiti sumagmamano a biktima ti Bagyo Yolanda idiay Leyte itay napalabas a tawen babaen ti panangurnosna iti biahe ken pannakaipaay ti kababaan a magastos iti panagpaing dagitoy iti sabali a lugar, a pakairamanan ti Ilocos Norte.

Anak daydi Florendo Morales, dati met laeng a mannurat ti Bannawag.

Inulilana ti inana a ni Milagros ken dagiti kakabsatna a da Edgar, Judith ken Raquel. (Mario T. Tejada)


(Naipablaak iti Bannawag, Hulio 28, 2014 a bilang.)

HULIO 28, 2014



SARITA
6 Payak
   Ferdinand N. Cortez

NOBELA
26 Bantay a Bato (17)
     Virginia A. Duldulao
32 Mission: Black Ops (40)
     Norberto D. Bumanglag, Jr.

DANIW
 9 Mainaig iti Maris
    Ariel S. Tabag
30 2 a Daniw ti Panagpadara
     Roy V. Aragon
48 Dandaniw a Para Ubbing
     Ludy Ely F. Bravo/ Derick Marcel F. Yabes

SALAYSAY
12 Ania ti Pudno iti DAP?
     Neyo Mario E. Valdez
16 Biagentayo Man Dagiti Nakaisigudan nga Ay-ayam
     Alegria Tan Visaya
40 Baro a Wagas ti Panagabuno iti Dragon Cactus
     Reynaldo E. Andres

KOMIKS
19 Gayang ni Lam-ang (43)
22 Aritosan (93)
24 Miks & Tiks

KOLUM
10 Dear Doc
14 Saludsodem ken ni Apo Hues
31 TIPS
34 Okeyka, Apong
36 Kosina Ilokana
39 Kastoy, Kapid, Ditoy Hawaii
42 Padasem Daytoy, Kailian
46 Haytek!

PAGLINGLINGAYAN
44 Showbiz
47 Sinniriban
47 Sapukas
47 Sudoku
47 Agkatawa ti Mayat

DADDUMA PAY
 2 Ti Makunami
 4 Tao, Lugar, Pasamak
15 Nakaramankan iti Balat?
18 Ta Ipatpategda ti Nakaparsuaan
27 Txtm8
28 Siled ti Kararag
29 Ti Kasayaatan a Pangparmek iti “Bullying”
35 Tips iti Panagadal iti Leksion
37 Ti Gasatmo Ita a Lawas
38 Ammuem Pay Dagitoy

July 13, 2014

Viva, Sto. Niño!



VIVA, STO. NINO! Napalaus a ragsak ken panagyaman dagiti Ilokano, aglalo dagiti debosionado a Katoliko iti Amianan iti ibibisita ti kadaanan a rebulto ti Sto. Niño iti probinsia nga Ilocos Norte idi Hulio 1-8, 2014. Kalpasan ti 493 a tawen, ad-adda pay a napasingkedan ti pammati ti kaaduan a Kristiano iti probinsia kabayatan a naipabuya babaen ti sala ken kankanta no kasano a nangrugi ti pannakaisaknap ti Kristianismo iti Filipinas babaen ti isasanglad ti barko a nagluganan ni Ferdinand Magellan ken dagiti buyotna manipud iti Espania iti Cebu idi 1521. Ditoy nga inallukoyna ti dadaulo ti tribu a ni Rajah Humabon ken ti asawana a ni Humamai a mangarakup iti Kristianismo. Ti ibibisita ti Santo Niño de Cebu iti nadumaduma a paset ti pagilian a pakairamanan ti Ilocos Norte ket paset ti siam a tawen a panagsagsagana iti pannakarambak ti 500 a tawen ti Kristianismo iti Filipinas. Ipalagip ti Santo Niño de Cebu a rebulto ti ubing a Jesus ti naindaklan a pakasaritaan no kasano a naipasngay ti Kristianismo iti Filipinas. (Leilanie G. Adriano)




(Naipablaak iti Bannawag, Hulio 21, 2014 a bilang.)

“K to 12” grinaduan dagiti titser iti “B”

No estudiante koma ti “K to 12” a programa ti Department of Education (DepEd), agingga laeng iti “B” ti maigrado dagiti titser manioud kadagiti para publiko nga eskuela a kameng ti Teachers’ Dignity Coalition (TDC).

Intedda daytoy a grado bayat ti Senate committee on education hearing itay nabiit nga inlungalong ni Sen. Pia Cayetano a pangulo ti nasao a komite.

Karaman iti nasao a hearing dagiti pannakabagi ti DepEd, CHED, dagiti pribado nga eskuela ken dadduma pay a gunglo dagiti titser.

Kuna ti TDC, ti organisasion nga addaan iti kameng a 30,000, nga iti laksid t dua a tawenen a pannakaipakpakat ti “K to 12,” adda pay laeng daytoy iti “trial stage.”

Ti met grado a “B”, kayatna a sawen ket “Beginning” wenno 74 porsiento ken nababbaba, segun daytoy iti sistema ti panaggrado ti programa a “K to 12.”

Kuna ni Benjo Basas a pangulo ti TDC a naibatay ti nababa a grado kadagiti problema a limtuad kabayatan ti dua a tawen a pannakayimplementar ti “K to 12” agraman kadagiti umuna a bulan ti agdama nga school year.

Intudona dagitoy a problema: panagkurkurang dagiti tugaw, siled-pagadalan, danum, ken pasilidad iti kinadalus, ken dagiti pasilidad iti kindergarten.

Dinakamat pay ni Basas a maysa pay kadagiti problema ti panagkurkurang kadagiti masapsapul iti panagisuro ken manual. Masapul pay ngamin nga ag-download dagiti titser manipud iti website ti DepEd ket ipakopiada dagitoy babaen ti bukodda a kuarta.

Innayon pay ni Basas a maigapu pay ti nababa a grado iti di umdas a panagsanay wenno training dagiti titser para iti baro a kurikulum. Agkurkurang pay dagiti titser a para iti kindergarten ken iti senior high school.
Maibatay iti kuenta, inton addan sumrek iti Grade 11 inton 2016 ken Grade 12 iti sumaruno a tawen, masapulton ti ad-adu a titser. Kabayatanna, agpukaw met iti estudiante iti First Year dagiti kolehio a pagangayanna met ti pannakapukaw ti trabaho dagiti titser iti kolehio.

Ginutigot ti grupo ti Senado a repasuenda ti linteg iti “K to 12” ket siripenda ti kapasidad ken ngipen ti gobierno para iti naur-urnos a pannakaipakat daytoy a programa.

Kinarit pay ti TDC ni Presidente Benigno Aquino III a risutenna ti panagkurkurang ti pasdek dagiti eskuela.


(Naipablaak iti Bannawag, Hulio 21, 2014 a bilang.)

July 11, 2014

Ti Lengguahe ken ti Tawid ti Puli

(Gapu iti kaadda ti panggep a mangpabaliw iti ispeling wenno pannakailetra dagiti balikas nga Ilokano a maisupadi iti agdama a pannakailetrana a kas mabasbasayo ita iti Bannawag wenno iti ibagbaga ti naipaulog a “KWF Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano,” sumagmamano a grupo dagiti mannurat ken dadduma pay a maseknan a grupo malaksid kadagiti indibidual a tattao ti nangipeksa iti panangsupiatda iti dayta a panggep babaen ti panagsuratda iti Pangulo ti Komisyon sa Wikang Filipino, ni Dr. Virgilio S. Almario, ken iti Departamento ti Edukasion. Mairaman kadagitoy ti surat a naggapu ken ni retirado a Hues Artemio C. Baxa nga agnaeden iti Hawaii. Mapadayawan ti Bannawag a mangibinglay iti daytoy a surat ni Judge Baxa, iti bersion daytoy iti Ilokano. –Editor)

Patgek a Dr. Almario:

Palubosandak man a mangyam-ammo iti bagik. Naipasngayak idiay Bacarra, Ilocos Norte, ket Ilokano ti nakayanakak a pagsasao.  Nupay agnaedakon iti Estados Unidos iti nasursurok ngem 45 a tawen ken maysaakon a makipagili iti America nga agnanaed iti Hawai, ti pagsasao nga Ilokano ti kangrunaan pay laeng nga ar-aramatek a pannakisao kadagiti padak nga Ilokano, ti kaaduan kadagiti Filipino nga agnanaed iti daytoy nga Estado.

Maysaak a patanor ti sistema ti pagadalan ti gobierno iti Filipinas agingga iti panagturposko idi 1954 idiay Bacarra National Comprehensive School.  Iti hayskul, iti tawenko a 15, indatagko iti Bannawag ti immuna a daniwko a napauluan iti “Nailet a Dalan” tapno maipablaak koma iti dayta a magasin.  Iti naglabbet a ragsak ken siddaawko, naipablaak iti Bannawag a kas Parupa a Daniw idi Agosto 31, 1953, ken naulit a naimaldit iti Bannawag idi Pebrero 11, 2008.

Ti naagapad a padasko ti nangirteng iti panagduyosko nga agbasa iti Literatura Ilokana ken kasta met ti panagsuratko iti salaysay iti Ilokano a maipablaak iti Bannawag. Ti kinapudnona, bayat ti panagad-adalko iti abogasia iti Hawaii, naisibangko ti nangipatarus iti Ilokano iti “The Report of the Maui Charter Commission and the Proposed Revised Charter of the County of Maui,” ti kangrunaan a dokumento a naidatag a botosan ken anamongan dagiti umili ti Maui iti naaramid nga eleksion idi Nobiembre 1976.  Narikut nga aramid ti panagipatarus ngem naikkannak iti nalaus a pannakapnek saan laeng a gapu iti pannakaammok a ti dokumento ket maipatarus met laengen iti Ilokano, ti pagsasao a napuotak ken paset ti kinataok, no di pay ket maipatarus tapno mairaman dagiti saan unay a makaawat iti Ingles a Filipino-Amerikano ditoy Maui para iti katan-okan a wagas ti politika iti nawaya nga America— ti karbengan nga agbotos.

Kayatko pay a maagapad a ditoy Hawaii, kadagiti korte ken dadduma pay nga ahensia ti gobierno ipaayda kadagiti umili, a nagtaud iti nadumaduma a puli, ti karbengan iti panangpilida iti lengguahe a maaramat, a pakairamanan ti Ilokano, tapno maawatanda no ania ti ibagbaga ti gobierno kadakuada ken iti kasta maipaay kadakuada ti umno a serbisio. Ken kas maysa a sigud a kameng ti Board of Regents ti Unibersidad ti Hawaii, pagaammok a maididiaya a kurso ti pagsasaso nga Ilokano.

Dagiti naagapad iti ngato ti mangiladawan iti di magesdan a kinapateg ti arte ti panagsurat iti lengguahe nga Ilokano a kas mayayon iti inanamongan ti kaaduan a pannakaaramat dagiti balikas ken umno a pannakailetra dagiti balikas. Apektarannatayo amin nga agsursurat ken agsasao iti lengguahe nga Ilokano.

Itden daytoy ti pagtalimudokan ti suratko. Ti panggepmi iti ortograpia a mainaig iti Ilokano a pagsasao, maiparbeng iti kinaepisiente daytoy ken iti pannakagun-od dagiti naruay a benepisio.  Rumbeng pay a mairaman a mabigbig ti nailian a pagsaayatan dagiti Filipino, dagiti agad-adal a mangaramat iti daytoy, ken dagiti Filipino iti pakabuklanna, uray pay no sadino ti pagnaedanda ditoy lubong.  Nasken ngarud ti nadaras a pannakapatalged ti Ortograpia ti Ilokano wenno ti pammilin ti Departamento ti Edukasion para iti pannakaaramat daytoy.

Maisingasing iti daytoy a ti umno nga ortograpia ket ti naaramid babaen ti naannad a panagamiris, panagadal, nagtitinnulongan ken napagkaykaysaan a naanamongan.  Rumbeng a mairaman dagiti adda iti akademia a naigugor iti Ilokano a pagsasao, dagiti eksperto iti lenguahe, dayta ket, dagiti mabigbig a mannurat ken dagiti makaammo iti puon ken pannakatubay ti pannakaaramat iti pagsasao nga Ilokano.

Mainaig iti daytoy, maawatak a ti “KWF Tarabay” isu ti ortograpia nga inurnos ti bunggoy nga addaan iti kamkameng a mabigbig ken naipasdeken iti kinatao ken kinalaingda iti Ilokano a pagsasao, kangrunaan ti naipakadawyanen a pannakaaramat dagiti balikas nga Ilokano ken ti pannakaisuratda.  Napasnek a nagtrabaho dagitoy a kas maysa a bunggoy ket nakapataudda iti makitatayo nga Ortograpia iti Ilokano a nagdalan iti nainget a panagsukisok, komprehensibo ken napagkaykaysa. Ti kabilegan a pagpigsaan daytoy nga ortograpia ket isu ti kinapudno a bunga daytoy ti nagdadanggay nga aramid dagiti kameng.  Kapkapnekak a dagiti parikut iti kinaumno ket napagdedebatean ket dagiti umno a sungbat, nagun-od babaen ti umno a rason ken panagaanamong. Kapkapnekak pay a nataming met ti panagbalbaliw ken pannakapulingling dagiti balikas; a daytoy ket bunga ti nabannayat ken in-inut a proseso bayat ti panagtulid dagiti tawen agingga iti nadanon ti panawen a nagbalinen a natalged wenno awanen ti pagbaliwan dagita a balikas; a no bilang adda man pagbaliwan ti pannakaaramat ken pannakaisurat dagiti balikas, mapasamak dayta a kas kidkiddawen dagiti padas ken pakasapulan, saan a panagbalbaliw gapu laeng ta kayat a baliwan.  Agtalinaed a ti nasimbeng a pundasion ti panagbalbaliw ket ti agtultuloy a kinatalged.  Nasken daytoy  ta babaen ti lengguahe, nangruna unay no babaen dagiti maisurat a balikas, a malaga dagiti nginabras ti tawidtayo iti napalabas— ti naummong a kulturatayo ken nakaugalian.  Iti ababa a pannao, ti napateg a tawidtayo a kas maysa a puli.

Namnamaek ngarud a sitatalged a ti “KWF Tarabay” ket isu koma ti pilien ti Komisyon sa Wikang Filipino a kas kakaisuna nga Ortograpia ti Ilokano  a mapalubosan a mausar iti panagsursuro ken mausar kadagiti pagadalan a publiko iti Filipinas.  Saan laeng a dagiti agad-adal ken mangisursuro ti maapektaran iti daytoy.  Maapektarantayo amin nga agsasao ken agsursurat iti lenguahe nga Ilokano.   Mairaman pay a maapektaran dagiti dadduma a gimong a mangar-aramat iti lenguahe.

Kamaudiananna, bay-andak a mangyebkas iti panagyamanko iti panangipalubosyo kaniak a mangipeksa iti nanumo a kapanunotak.

Siraraem kadakayo,
Judge ARTEMIO C. BAXA (Ret.)


(Naipablaak iti Bannawag, Hulio 21, 2014 a bilang, iti seksion a "Ti Makunami.")