‘Tay Koma Binubodan, Abalayan!

Ni CLOTILDE CARIÑO ALZATE


Ammuem no kasano ti agaramid iti binubodan— ket no kayatmo, uray pay iti pagpabara a tapuy…

Dagiti masapsapul iti panagaramid iti binubodan. Siempre, ti bubod (naiparabaw iti bulong ti saba), bulong ti saba wenno bulong ti lungboy, almiris (mabalin met ti alsong), ken banga. Ken ti naluto a diket (naikabil iti bassit a bigao).

NO adda maisar-ong a sangaili iti maysa a balay, di pay nakatugaw no ar-arigen, madamagen, “Ania a sopdrink ti kayatmo? Diet Coke, Royal, Pepsi, Sprite?” No Ilokano ken addan edadna, mabalin a kunana, nangruna no adda ditoy Abra, “’Tay koma binubodan, Abalayan.”

Maysa ngamin ti binubodan a paggugusto dagiti Ilokano ditoy Abra a saramsam. Kadagiti babbaket, saan laeng a kas saramsam ta ipanganda pay iti innapuy. Adda ngamin karkarna a ramanna. Nasam-it nga adda bassit ingelna no addan 2-3 nga aldawna a naaramid. Magmagna ti aldaw, magmagna met ti kinasangerna.

Ngem adda taktikak no kayatko nga agtalinaed ti kinasam-itna— ikabilko iti ref.

Ngem no saan a mai-ref, agbalin amin a digo ti binubodan ket “tapuy” ti awag iti daytoy idiay surong ta napintas unayen nga arak. Adda pay agurnong iti binurnay. Iti panagkunak, saan la ketdi nga artapan ti Johnny Walker wenno uray ania nga imported nga arak.

Idi un-unana a tiempo, iti Kuaresma ti tradision wenno naipagagangay a panagaramid iti binubodan. Uray ita, no Kurkuros a mangrugi a maidayyeng ti panagtutuok ni Apo Jesus, kumuyog met ti pannakaidasar ti binubodan. Kadagiti balbalay, maaramid ti “arramada” wenno pannakaikanta ti pasion, sudario, wenno leksio a maipanggep iti pannakamartir ken ipapatay ni Apo Jesus. No Semana Santa, adda dagiti maipaspasdek kadagiti nagkukurosan nga abong-abong. Ti abong-abong ti pakaipakitaan ken pakaikantaan wenno pakaarramadaan ti panagsakripisio ti Nangisalakan iti lubong. Kanayon ti arramada kadagitoy a pasdek nangnangruna no manarimaan ti libut. No Biernes Santo, agpatnag ti pannakabagungon ti Santo Intiero. Permi met ti dinungdong a binubodan.

Kadagitoy nga aldaw, saan laengen nga iti Kuaresma ti pannakaaramid ti binubodan no di ket uray no ania a tiempo ti tawen. No adda espesial nga okasion, adda met espesial a sinam-it nga isu ti binubodan. Iti pannakipartisipar ti Abra iti kallabes a World Trade Fair a naangay idiay Manila, binubodan ti maysa nga impannakel ti probinsia a produktona. Kadagiti trade fair iti mismo a probinsia, adda latta dayta binubodan.

Makaanay pay ti binubodan a rason a pagaw-awidan dagiti kakabagiantayo iti abrod tapno makaramanda manen iti daytoy a pagtangtangsit a produkto ti Abra. No siak la a maysa, binubodan ti ipapaskuak kadagiti gagayyemko. No adda padpadaanak a sangailik, agsaganaak iti binubodan nga ipasarabok.

Kadagiti tiendaan, adda binubodan a mayabay kadagiti lako a bibingka, patupat, sinuman. Adda pay agisursursor nga aglako kadagiti balbalay. Pagaayat dagiti tadero idiay galiera ti mangan iti binubodan ta adda latta met aglako idiay ruar ti pallotan.

Ania, aya, ti binubodan? Ditoy Abra, “Nabangles nga innapuy,” kuna dagiti maisar-ong a Tagalog. Masansan a diket a bagas ti maaramid. Ngem uray magoprak (gagangay a bagas), mabalin latta. Kasta met ti naganus a mais; mabalin pay ti kamoting kahoy (cassava). Ngem nasken a malaokan iti bubod ta isu daytoy ti mangparupsa, (mang-ferment) a mangted iti karkarna a ramanna.

Kasano ti agaramid iti bubod ken binubodan?

Unaentayo ti bubod:

Dagiti ramen:
1 a salup a gagangay a bagas
2 a kutsara nga asukar
2 a kutsara a San Miguel gin
3 kapirit nga asin
Kalalainganna ti kaaduna a danum

Panangisagana:

Gilingen ti gagangay a bagas (sa mangilasin iti sangkabassit a giniling)
Paglalaoken ti giniling, asukar, gin, ken asin

Ikkan iti kalalainganna iti kaaduna a danum. Masaen agingga a lumamuyot.
Mangporma kadagiti nagbubukel a 6 a sentimetro ti diametrona ken 1 a sentimetro ti kapuskolna.

Ipatulid ti napagbubukel iti nailasin itay a nagiling a bagas
Ipawirwir (ipaangin) agingga a mamagaan a nalaing

Apaman met a mamagaan a nalaing dagiti inaramid a bubod, mabalintayon ti agaramid iti binubodan:

Dagiti ramen:

1 a salup a diket a bagas
Dagiti inaramid a bubod
Bulong ti lungboy/saba

Panangisagana:

Apuyen ti diket.

Gawen ti diket iti bigao tapno mabaawan a nalaing.

Lebbeken dagiti bubod tapno mapulbos.

Warakiwakan iti bubod ti uneg ti banga/kaldero.

In-inuten nga ipisok ti diket iti banga/kaldero.

Kabayatanna, warakiwakan met iti bubod ti diket a maikabil iti banga/kaldero.

Parabawan ti diket iti bulong ti lungboy/saba.

Rikpan a nalaing ti banga/kaldero.

Saan a luktan agingga iti maikatlo nga aldaw.

Manggao sa ikabil iti ref.

Idasar a nalamiis.

Ngem kas itay nakunan, no kayat nga agbalin a tapuy ti binubodan, bay-an daytoy iti uneg ti kaldero wenno banga agingga nga agbalin a digo amin. Adda no kuan simsimsiman a pagpabara, Abalayan. –O

(Naipablaak iti Bannawag, Mayo 30, 2011 a bilang.)

Padasek a Bangonen 'Toy Narpuog a Lubongko

padasek a bangonen 'toy narpuog a lubongko
kalpasan a pinanawannak a naklep, awanan-puot
iti dagumpo ti rebba ti rinebbam a taengko.

panunotek laeng a maipasngayak manen
ket sallukobandak ti sinamar ken ti linnaaw
lagipek dagiti umuna a tudo ti mayo
ket kagiddanko nga agtubo dagiti uong,
agrusing dagiti rettab; nga agkimaw dagiti tukak

agasak dagiti sugatko. ramanak ti dara
iti nabtak a bibigko. ngem silalagipak
kadagiti inem-emak a sabong ti kayanga,
kadagiti kinarut-omko a tultullaya

ammom ti pamay-ak iti pinagdaram a barukongko?
suatek dagiti riniwriw a puris ket ibistik ida
iti diding a mingmingmingak agingga a ti saem,
kasla laengen iti panangbuybuyak iti telebision
iti ladingit dagiti kettelen ti dengue,
dagiti gudasen ti didigra, aksidente, ken krimen

agingga a ti aningaas ti itatallikudmo, ipalagip
laengen dagiti rinibu a pinagbakuit ti gubat,
wenno ti rebolusion ti pagilian

iti kapanagan, padasek a say-upen
dagiti sabong-ruot, dagiti isu amin a puraw
a sabsabong a mangiladawan iti kinasadia
ti langit, ti karayan, ti baybay…

ket uray no ammom nga impetpettengko
a sikanto laeng ti pagrikusanna, padasek
a bangonen ‘toy narpuog a lubongko

--Ariel S. Tabag

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang.)

Ti Sikap ni Kapitana Tabtabucol

Ti Sikap ni Kapitana Tabtabucol
Sarita ni EFREN A. INOCENCIO


Aso, kalding, baka… Asino ti agaagab? Nasken a marisutna iti kabiitan a panawen ta no saan… Ay!


“AMMOK nga addan nakasagana kadakayo a mangsikmaw iti puestok,” inserioso ni Kapitana Eleanoracion Tabtabucol. “Ken ammok nga ammoyo metten nga adun a kabarangayan ti tumamtamnay kaniak gapu iti dandani inaldaw a panagpukaw dagiti dingotayo. No saan nga aso, kalding! No saan a manok, pato!”

Timmakder ti kapitana ket nagpagnapagna.

“Kas tserman ti committee on peace and order, ania ti makunam, Kagawad Carasiao?” inggaged ti kapitana a minulagatan ti makangingiit a kagawadna iti sangona.

“Apo Kapitana,” binitin ni Kagawad Margelio Carasiao ti sungbatna idinto a tinangadna ti sallabawan ti saan pay a nabobedaan a barangay hall a kunam la no dita ti nakaisuratan ti rasonna, “agyamantayo ketdi ta awan pay nagpukaw a karnero.”

Kasla adda nangipis-it iti silit’ sairo iti tebbeng ti kapitana. “Natural laeng nga awan ta awan met adda tarakenna a kasta ditoy lugartayo!” inggulpakna. “Agseriosokayo man! Maibabain ti sangabukel a konseho no saantayo a marisut dagita a kaso!”

“Adda kadin tuduenyo nga agar-aramid, Apo Kapitana?” binagi ni Chief Tanod Budalito Eduardo.

“Apay a siak ti pagdamagam? Siak koma ti agdamag kenka!” inkusilapna iti hepe dagiti tanod, sa nagakar-akar dagiti bulladna kadagiti kasangsangona agingga a nagsaltek ken ni Kagawad Carasiao. Kalpasanna, impatallikudna dagiti imana sa pinaglagana dagiti ramayna sa timmallikud kadagiti mitmitingenna. Isu pay laeng met ti kasla pannakariing ti rikna dagiti kameng ti konseho ket simngay ti nagduduma a reaksionda. Adda naglibbi, adda met nagmulagat nga immisem a pakairamanan ni Kagawad Carasiao. “Agparparang a nakapuytayo nga opisial gapu kadagitoy a mapaspasamak,” intuloy ti kapitana.

“Amangan no ti liderato ti kayatmo a sawen a nakapuy, Apo Kapitana,” inyisem manen ni Kagawad Carasiao.

Kellaat a simmango ni Kapitana Tabtabucol. “Saanak a nengneng tapno diak kunaen a diak pinanunot dayta a kunam, kagawad!” kinunana a bulon ti panagsammakedna iti lamisaan a pagsasanguanda. “Ammok met a kayatnak a sukatan a kapitan!”

Timpaw ti anabaab ken garikgik.

“Kayatko a sawen, kapitana, a nakapsuten ti bagim,” inyayek-ek latta ti kasla manutsutil a kagawad. “Nataengankan ket marigatankan a mangidaulo iti aramidenmi.”

“Kas koma iti ania, aber?”

“Ay, ket saan kadi nga isingsingasingko nga agronda dagiti barangay tanod a pakairamanantayo, Apo Kapitana?” agarup impannakkel ti kagawad.

Napatilmon ti kapitana iti kinuna ni Kagawad Carasiao, ngem sakbay a makadlaw dagiti kasangsangona, intaliawna ken ni Chief Tanod Eduardo a nakataltalna iti nagtakderanna a suli: “Ania ti makunam iti dayta, Hepe?”

(Ops. Amangan no makamermeriendaenka, Kailian? Mapanka man pay la tumannawag dita palengke. Ikanayonmonto metten ti gumatang iti Nobiembre 21, 2011 a bilang ti Bannawag. Ta idiay a makitam ti tuloyna. Ayos ba, Kailian?)

Adayon ti Nagteng ni Ralph!

DI PAY NALUTO, NAIBUSEN
Ni Angelo 'Eloy' Padua

Adayon ti Nagteng ni Ralph!

ITAY laeng nabiit, ‘bagis, inawis ni Kabagis Jim Domingo ni Ralph Recto Calube nga agpasiar iti Cagayan. Nairana met a semestral vacation ni Ralph isu a nakapasiar iti probinsia.

Malagipmo pay ni Ralph, ‘bagis?

Wen, daydi inestoriak kenka a singing sensation nga ubing iti Ilocos Norte.

Agasem ta maaw-awisen iti kabangibang pay a probinsia.

* * *

Kabayatan ti kaaddana iti probinsia, nagpaay ni Ralph a maysa kadagiti naisangsangayan a bisita iti pannakayalnag ti maysa a programa ti DWPE Radyo ng Bayan Tuguegarao a napauluan iti “Pangrugian a Panagsanay iti Panangidaulo ken Panangimaton Para kadagiti Agtutubo Babaen iti Radio.”

Kadagiti padata a saan a taga-Cagayan. ‘bagis, kuna man ni ‘Bagis Jim a maysa nga estasion ti radio ti DWPE Radyo ng Bayan Tuguegarao nga imatmatonan ti Philippine Broadcasting Service iti Opisina ti Presidente ti Filipinas.

Mangmangngeg ti DWPE kadagiti amin a probinsia ti Tanap ti Cagayan agraman dagiti agnaed iti akindaya a paset ti Cordillera a buklen dagiti probinsia ti Ifugao, Mountain Province, Kalinga ken Apayao.

Agasem ti kaadu dagiti nakangngeg iti timek ni Ralph, ‘bagis?

* * *

Iti daytoy a pannakaipatangatang ti timek ni Ralph, tinukayna ti atension dagiti agdengdengngeg. Adu ti naawis a maaddaanda ti kopia ti CD a naikairekordan dagiti kankantana.

Ay, ket inkalikagum la ket ngarud, ‘bagis, dagiti mangisursuro iti Lasam, Cagayan nga agkanta met ni Ralph iti maysa a pasken a naangay iti Callao, Lasam, Cagayan.

Wen, a. Tapno ipangngegna ti makaguyugoy a timekna.

* * *

Simmursurot ni Ralph Recto iti panagbisita ni Kabagis Jim kadagiti gagayyemna a nagkankankataanna kadagiti nairekord a kantana. No addada iti pagtaengan ni Kabagis Jim, adu dagiti gagayyemna a pimmasiar tapno laeng denggenda ti timek ni Ralph.

Nairaman kadagitoy ti grupo da mannurat met iti Bannawag Laurence Bingayen ken Imelda Perez, Ronnie Perez a naggapu pay iti Lal-lo, mannurat iti Bannawag Pedro Espada, Jr. ken Lorena Espada ti Gattaran, ken Danny Batugal a naggapu pay iti Santo Nino (Faire) a nagitugot kadagiti bukodda a lugan a nagpa-Tuguegarao.

Ket wen, ‘bagis. Tapno makitada laeng a personal ni Ralph Recto.—O

(Interesadoka met a makangngeg iti naisangsangayan a timek ni Ralph, ‘bagis? Teksam man ni ‘Bagis Elizabeth M. Raquel [ti kaarrubatayo a kolumnista ditoy Bannawag] ta agorderka iti CD ni Ralph. Daytoy ti selpon ni ‘Bagis Ely a prodiuser ti album: 0999-992-7179.)

Iti pananginterbiu ni Broadcast Journalist Teresa C. Campos ti DWPE Radyo ng Bayan Tuguegarao ken ni Ralph Recto O. Calube. Nairaman iti ladawan ni Broadcast Production Supervisor Vivian C. De Guzman (kaabay ni Ralph).

(Naipablaak iti Bannawawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang)

Nabileg ti Surat, Kunayon Sa

Manipud iti Editor

Nabileg ti Surat, Kunayon Sa

ADDA dagiti gundaway a no mapan ni misisko iti fastfood restaurant (a masansan a mayan-anunsio iti telebision isu nga uray dagiti kayanak ket mabalikasdan ti naganda), adda latta itugtugotna a blanko a papel.

Ngamin, no adda makitana a patienna a di rumbeng a maar-aramid, kas koma iti kinadugyot dagiti agserserbi wenno adda saan a nadalus a kutsara, adda madadaan nga usarenna nga agsurat para iti manedier ti fastfood. Madlaw no kua ti panangkita kenkuana dagiti crew no yawatna ti surat—pugpugtuanda no ania ti linaon dayta. Ket adda pay dagiti gundaway a mismo a ti manedier, kasaritana ni misisko; agpadpadispensar daytoy.

No met maragsakan iti panagserbi dagiti crew, kasta met laeng ti aramidenna. Agsurat met laeng iti manedier!

Itoy nga ar-aramidenna, natakuatak ti kinasamay ti surat-reklamo ken surat-panangdayaw. Uray kaskasano, maaksionan.

Kastoy met laeng ti inaramid ni Ariel S. Tabag a Poetry Editor-tayo. Adda ipagpagna ni Ariel a dokumento ti daga iti Land Registration Authority (LRA) iti Quezon City. Tapno kano mapadaras ti pannakaproseso ti dokumento, imbaga kenkuana ti maysa nga empleado idiay a mangted iti kastoy a gatad. Impagarup met ni Ariel a kasta a talaga ti mapaspasamak iti LRA isu a nagtungpal. Ngem di met nagkuti dagiti dokumento.

Nagsurat ngarud ni Ariel iti opisina ket imbagana a dinawatanda iti kuarta ngem awan met napaspasamak iti ipagpagnana a dokumento. Ania pay, napalutpot ti reklamo ni Ariel ket kalpasan ti napaut met bassit a pannakaadal ti reklamo (indatag ni Ariel ti reklamo idi Abril 21, 2009), napatapuak ti empleado gapu iti Grave Misconduct (naipaulog ti resolusion mainaig itoy idi Agosto 1, 2011).

Manen, matakuatantayo ditoy a saan met gayam a bulsek ken tuleng dagiti adu nga establisimento, pribado man wenno publiko, kadagiti di maikanatad a maar-aramid iti sakupda. Gapu ta dida met mataliaw ti likudan dagiti lapayagda, nasayaat no agsurattayo kadakuada no adda reklamotayo tapno adda aksionanda.

Ket no met adda rumbeng a dayawentayo a naaramidanda, nasayaat la unay met no suratantayo ida— nangruna ti boss no ti empleado iti babaenna ti daydayawentayo.

Wen, nabileg ti surat. Usarentayo daytoy a kas igam wenno kas maisagut a sabong— no adda man reklamotayo wenno dayawentayo iti panagserbi dagiti fastfood restaurant wenno dagiti opisina ti gobierno— a kas koma iti LRA.

Masdaawkayonto la ketdi iti resultana.

--Cles B. Rambaud

(Naipablaak iti Bannawawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang)

Naglabsing iti Pagannurotan?

Ti Makunami

Naglabsing iti Pagannurotan?

Agsuksukisokkami ita kadagiti materiales para iti thesis-mi iti masterado iti literatura a pakaaramatan dagiti sarita iti Ilokano a nangabak kadagiti nadumaduma a pasalip a pakairamanan ti Palanca Awards.

Maragsakankami iti natakuatanmi a kinangato ti kalidad dagitoy a sarita. Kaaduanna kadagitoy ti rimmuar iti Bannawag ken kadagiti libro ti GUMIL.

Kas nakunan, nangabak iti pasalip dagitoy a sarita. Ket maibatay iti pagannurotan dagiti pasalip, orihinal dagitoy a sarita ken dida pay nangab-abak iti ania man a kita ti salip iti panagsurat. Ngem natakuatak nga adda dagiti sarita, nga iti panagkunak, linabsingda daytoy a pagannurotan.

Ti dakdakamatek ket dagiti sarita ni Apo Prescillano N. Bermudez a “Bukod a Daga” a nangabak iti Maikatlo a Gunggona iti Reynald F. Antonio Awards for Iluko Literature (2004) ken naipablaak iti Bannawag (Set. 20, 2004); ken ti “Apong Gabriel, Pundador” a nangyalat iti Umuna a Gunggona iti kategoria ti sarita iti Iluko iti Palanca Awards (2004) ken naipablaak iti Bannawag (Nob. 1, 2004). Dagitoy a sarita, pasetda gayam iti maysa a nobela, ti “Dagiti Pundador” a nabiit pay a nabasak iti Bannawag. Daytoy met a nobela, nangabak iti umuna a Philippine Writers Foundation Writing Grant.

Adtoy dagiti saludsodko:

1. No nangabak met gayamen dagitoy a sarita (a naaramid a paset dagiti nobela), apay a naisalipda (ken nangabakda) iti sabsabali pay a salip iti panagsurat? Saan kadi a panaglabsing dagitoy iti pagannurotan dagiti pasalip? Agpayso a writing grant ti inabak ti “Dagiti Pundador” ngem maysa met a kita daytoy ti salip ta nakipartisipar met ditoy dagiti dadduma pay a mannurat. Saan laeng a dayta, naipaayan daytoy iti pammadayaw ken kuarta a gunggona.

2. Idi maipablaak dagitoy a sarita, apay a di naikkan iti kredito ti Philippine Writers Foundation ket nailanad koma a dagitoy a sarita, naggapuda iti nobela a “Dagiti Pundador”?
--Ana Marie S. Salting
San Mariano, Isabela

Sungbat:

Ti kinaorihinal dagiti saritami a “Bukod a Daga” ken “Apong Gabriel, Pundador” ti pagsaltekan ti pakaseknan ni Ms. Salting. Sipupudnokami nga agkuna: Orihinal a sarita dagitoy a naipundasion iti nobelami a “Dagiti Pundador.” Kastoy met ti linaon ti pagannurotan ti Palanca a nangabakan ti “Apong Gabriel, Pundador” (ilanadmi iti orihinal nga Ingles a pannakaipablaak ti Palanca iti pasalipda idi 2007):

Rule #4: A work which has been awarded a prize in another contest before 12:00 m.n. at 30 Aril 2007 is not qualified for the awards.

Kas nobela iti Iluko a naipaay ti grant iti “Dagiti Pundador” babaen ti 1st Philippine Writing Foundation Writing Grant. Aggidiat ti nobela ken sarita.

Rule #5: Published/produced works which were first published between 1 May 2006 and 30 April 2007 and/or unpublished/unproduced works may be entered in the contest except in the Screenplay category where only unproduced works may be entered.

Ti nobelami a “Dagiti Pundador,” naipablaak, babaen ti Bannawag, manipud iti Mayo 16, 2011 agingga iti Setiembre 19, 2011.

Rule #6. In submitting an entry, a contestant represents and warrants that the work is his own and that he has absolute ownership of all intellectual property rights thereto. If the entry is an adaptation of another author’s existing work, the contestant shall submit to the Foundation the written consent of the author of the existing work, allowing the contestant to adapt the work, and to enter the adaptation in the contest…

Manen, kunami, dagiti saritami a “Bukod a Daga” ken “Apong Gabriel, Pundador,” naipundasion iti obra maestra a nobelami, “Dagiti Pundador.” No apay a nangabakda, awan ti masaomi. Raemenmi ti integridad dagiti kameng ti hunta ti hurado a nangpili kadakuada.

Sawenmi a sipupudno a saankami nga intellectually dishonest. Akuenmi a dagiti sarita a “Bukod a Daga” ken “Apong Gabriel, Pundador,” clone (awan mapanunotmi a napudno a kaibatoganna iti Iluko) ti nobelami a “Dagiti Pundador.”

Mainaig itoy, dawatenmi ken ni Ms. Salting a bukibokenna koma amin dagiti sarita iti Iluko ken Filipino a nangabak iti Palanca. Saankami a masdaaw no masirarakanna a saan a dakami laeng ti nang-clone kadagiti obra maestrami.

Kamaudiananna, sawenmi ti sumaganad a mangpasingked a dagiti premiado a saritami, addaanda iti bukod a persona tapno maibilangda nga orihinal nga ababa a sarita.

Datayo a Filipino a Kristiano, naayattayo nga agsida iti karne ti baboy. Kadagupan dagiti potahe ti karne ti baboy, ti letson ti pagay-ayattayo. Kainnagawna iti lamisaan a pakaidasaranna ti letson-kawali. Agpadada a letson ken karne ti baboy ngem addaanda iti kabukbukodan a langa ken raman.
-- Prescillano N. Bermudez
San Manuel, Pangasinan

(Naipablaak iti Bannawawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang)

Duduogan

DUDUOGAN. Maysa a higante a pinuon ti balite a masansan a pagsardengan a paginanaan ken paglinongan dagiti biahero iti igid ti national highway iti Barangay Pasaleng, Pagudpud, Ilocos Norte. (Roy V. Aragon)

(Naipablaak iti Bannawawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang)