Nakakaskasdaaw: Pinarmek Daytoy a Mula ti Sakitna a Kanser

Ni CLOTILDE CARIÑO ALZATE

Ti mula a milagrosa wenno katakataka. (Rinetrato ni Faith Alzate)

“ITEDYO aminen a kayatna,” imbalakad ti doktor a nagpakonsultaanda. Adda bukol iti bukotna. “Positive” ti resulta ti biopsy. Kayatna nga sawen, kanser ti sakit ket nakapanglaegen.

Tallo a tawenen manipud nagretiro a polis ‘toy anak ni abalayan. Inkeddeng ni abalayan a nasaysayaat no ipudnona iti anakna ti kasasaad daytoy. Nupay lalaki, saan a naigawid ‘toy retirado a polis ti panagarubos dagiti luana. Maikatlo a tawenna iti Nursing idiay Baguio ti kakaisuna a putotna. Kasano pay ita a mapagadalna ti putotna? Ania pay ita ti ar-arapaapna a tinto anakna ti mangbaliw iti panagbiagda?

Awan met ti naaramid ni abalayan no di laeng ti nagkarkararag aglalo no makitana ti rigat ti anakna nga agiturtured iti napalalo nga ut-ot ti bukotna. Idi naammuan dagiti kakarruba ti balakad ti doktor, maysamaysa ti nagregalo iti manok, lames, tukak, abaleng, leddeg, bennek, bisukol. Nagna ti aldaw, nagna met ti panagdakkel ken panagut-ot ti bukol. Kasla kadakkelen ti ungot daytoy.

Iti maysa nga aldaw, nadamag ‘toy retirado a polis nga adda nalaing a mangngagas (erbolario) diay Nueva Ecija a nakaikamanganna. Adu kano ti napaimbagna a nadumaduma nga sakit. Saanda a nagtaktak; nagpa-Nueva Ecijada. Imbaga ti erbolario a matapalan ti bukol iti bulong ti milagrosa. Impakitana ti mula. Anian a gin-awa da abalayan ta daytoy a mula adu iti igid ti alad ti karrubada.

Inaramid ni abalayan ti imbaga ti erbolario. Nangkettel iti bulong, inlanetna bassit, pinunasanna iti lana ti niog sa intapalna iti bukol. Binigat a suktanna ti tapal. Kalpasan ti makabulan, nagbettak ti bukol. Rimmuar ti nakaad-adu nga ano ken dara. Milagro! Isu ti nangrugian ti panagimbag ni retirado a polis. Kalpasan ti sumagmamano a bulan, nagsubli ti pigsana ken ti sigud a salun-atna. Agtrabtrabaho itan iti konstruksion idiay Santiago, Ilocos Sur.

Adda met kaanakak. Impakitana ti apagdillaw a kammuol iti teltelna. “Kasla kadakkel ti itlog ti manok idi daytoy,” kinunana. “Adu a tableta ti tinomtomarko. Sa laeng nagin-inut nga imres di tinapalak iti bulong ti milagrosa.” Amin a bukol iti uray sadino a paset ti bagi dagiti kalugaranmi matapalan metten iti bulong ti milagrosa ket umres met.

Isu a maibagay unay ti nagan daytoy a mula a milagrosa. Uray ti awagna iti Tagalog a katakataka. Ti kayatna a sawen, karkarna. Nakakaskasdaaw.

Wen, adda dagiti milagro a maaramidanna. Saan la ketdi a pinanaganan dagidi appotayo idi un-unana iti kasta no saan a milagrosa wenno milagroso.

Ket arigna kadagitoy laeng a mataktakuatantayo manen ti kinamilagrosana.
Ket no mapaumres daytoy dagiti bukol iti sadino man a paset ti bagi, saan ngata a mabalin nga angren ket inumen ti nagangran tapno umres met ti ania man a bukol iti uneg ti bagi? –O

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang.)

‘Tay Koma Binubodan, Abalayan!

Ni CLOTILDE CARIÑO ALZATE


Ammuem no kasano ti agaramid iti binubodan— ket no kayatmo, uray pay iti pagpabara a tapuy…

Dagiti masapsapul iti panagaramid iti binubodan. Siempre, ti bubod (naiparabaw iti bulong ti saba), bulong ti saba wenno bulong ti lungboy, almiris (mabalin met ti alsong), ken banga. Ken ti naluto a diket (naikabil iti bassit a bigao).

NO adda maisar-ong a sangaili iti maysa a balay, di pay nakatugaw no ar-arigen, madamagen, “Ania a sopdrink ti kayatmo? Diet Coke, Royal, Pepsi, Sprite?” No Ilokano ken addan edadna, mabalin a kunana, nangruna no adda ditoy Abra, “’Tay koma binubodan, Abalayan.”

Maysa ngamin ti binubodan a paggugusto dagiti Ilokano ditoy Abra a saramsam. Kadagiti babbaket, saan laeng a kas saramsam ta ipanganda pay iti innapuy. Adda ngamin karkarna a ramanna. Nasam-it nga adda bassit ingelna no addan 2-3 nga aldawna a naaramid. Magmagna ti aldaw, magmagna met ti kinasangerna.

Ngem adda taktikak no kayatko nga agtalinaed ti kinasam-itna— ikabilko iti ref.

Ngem no saan a mai-ref, agbalin amin a digo ti binubodan ket “tapuy” ti awag iti daytoy idiay surong ta napintas unayen nga arak. Adda pay agurnong iti binurnay. Iti panagkunak, saan la ketdi nga artapan ti Johnny Walker wenno uray ania nga imported nga arak.

Idi un-unana a tiempo, iti Kuaresma ti tradision wenno naipagagangay a panagaramid iti binubodan. Uray ita, no Kurkuros a mangrugi a maidayyeng ti panagtutuok ni Apo Jesus, kumuyog met ti pannakaidasar ti binubodan. Kadagiti balbalay, maaramid ti “arramada” wenno pannakaikanta ti pasion, sudario, wenno leksio a maipanggep iti pannakamartir ken ipapatay ni Apo Jesus. No Semana Santa, adda dagiti maipaspasdek kadagiti nagkukurosan nga abong-abong. Ti abong-abong ti pakaipakitaan ken pakaikantaan wenno pakaarramadaan ti panagsakripisio ti Nangisalakan iti lubong. Kanayon ti arramada kadagitoy a pasdek nangnangruna no manarimaan ti libut. No Biernes Santo, agpatnag ti pannakabagungon ti Santo Intiero. Permi met ti dinungdong a binubodan.

Kadagitoy nga aldaw, saan laengen nga iti Kuaresma ti pannakaaramid ti binubodan no di ket uray no ania a tiempo ti tawen. No adda espesial nga okasion, adda met espesial a sinam-it nga isu ti binubodan. Iti pannakipartisipar ti Abra iti kallabes a World Trade Fair a naangay idiay Manila, binubodan ti maysa nga impannakel ti probinsia a produktona. Kadagiti trade fair iti mismo a probinsia, adda latta dayta binubodan.

Makaanay pay ti binubodan a rason a pagaw-awidan dagiti kakabagiantayo iti abrod tapno makaramanda manen iti daytoy a pagtangtangsit a produkto ti Abra. No siak la a maysa, binubodan ti ipapaskuak kadagiti gagayyemko. No adda padpadaanak a sangailik, agsaganaak iti binubodan nga ipasarabok.

Kadagiti tiendaan, adda binubodan a mayabay kadagiti lako a bibingka, patupat, sinuman. Adda pay agisursursor nga aglako kadagiti balbalay. Pagaayat dagiti tadero idiay galiera ti mangan iti binubodan ta adda latta met aglako idiay ruar ti pallotan.

Ania, aya, ti binubodan? Ditoy Abra, “Nabangles nga innapuy,” kuna dagiti maisar-ong a Tagalog. Masansan a diket a bagas ti maaramid. Ngem uray magoprak (gagangay a bagas), mabalin latta. Kasta met ti naganus a mais; mabalin pay ti kamoting kahoy (cassava). Ngem nasken a malaokan iti bubod ta isu daytoy ti mangparupsa, (mang-ferment) a mangted iti karkarna a ramanna.

Kasano ti agaramid iti bubod ken binubodan?

Unaentayo ti bubod:

Dagiti ramen:
1 a salup a gagangay a bagas
2 a kutsara nga asukar
2 a kutsara a San Miguel gin
3 kapirit nga asin
Kalalainganna ti kaaduna a danum

Panangisagana:

Gilingen ti gagangay a bagas (sa mangilasin iti sangkabassit a giniling)
Paglalaoken ti giniling, asukar, gin, ken asin

Ikkan iti kalalainganna iti kaaduna a danum. Masaen agingga a lumamuyot.
Mangporma kadagiti nagbubukel a 6 a sentimetro ti diametrona ken 1 a sentimetro ti kapuskolna.

Ipatulid ti napagbubukel iti nailasin itay a nagiling a bagas
Ipawirwir (ipaangin) agingga a mamagaan a nalaing

Apaman met a mamagaan a nalaing dagiti inaramid a bubod, mabalintayon ti agaramid iti binubodan:

Dagiti ramen:

1 a salup a diket a bagas
Dagiti inaramid a bubod
Bulong ti lungboy/saba

Panangisagana:

Apuyen ti diket.

Gawen ti diket iti bigao tapno mabaawan a nalaing.

Lebbeken dagiti bubod tapno mapulbos.

Warakiwakan iti bubod ti uneg ti banga/kaldero.

In-inuten nga ipisok ti diket iti banga/kaldero.

Kabayatanna, warakiwakan met iti bubod ti diket a maikabil iti banga/kaldero.

Parabawan ti diket iti bulong ti lungboy/saba.

Rikpan a nalaing ti banga/kaldero.

Saan a luktan agingga iti maikatlo nga aldaw.

Manggao sa ikabil iti ref.

Idasar a nalamiis.

Ngem kas itay nakunan, no kayat nga agbalin a tapuy ti binubodan, bay-an daytoy iti uneg ti kaldero wenno banga agingga nga agbalin a digo amin. Adda no kuan simsimsiman a pagpabara, Abalayan. –O

(Naipablaak iti Bannawag, Mayo 30, 2011 a bilang.)