Ama, nagasidegen!

Ti asteroid a napanaganan iti 2005 YU55 nga insiwet a nanglabas iti Daga idi Nobiembre 9, kas inladawan ti maysa a dibuhista. Kas kadakkel ti bapor nga agkarkarga kadagiti pakigubat nga eroplano ti nasao a bato-iti-law-ang. (AP)



Maysa nga asteroid a kas kadakkel ti aircraft carrier ti insiwet a nanglabas iti Daga idi Mierkoles, Nobiembre 9 (oras iti Filipinas) iti distansia a kaasitganen iti uneg ti 35 a tawen.

Am-ammo ti asteroid iti naganna a 2005 YU55, natakuatan ti kaadda daytoy idi 2005 ken sinagsaganaan dagiti sientista ti ilalabasna iti Daga kalpasan ti panangkarkuloda no kasano ti kaadayo ti asteroid iti kanito a lumabas iti Daga.

Mapan a sumurok-kumurang a 325,088 a kilometro ti kaadayo ti asteroid iti Daga iti ilalabas daytoy wenno adda iti nagbaetan ti pagrikrikusan ti Daga ken ti Bulan ta mapan laeng met a sumurok-kumurang a 384,633 a kilometro ti nagbaetan ti Daga ken ti Bulan.

Kuna dagiti sientista iti Deep Space Network ti NASA nga agpegges daytoy apagkapat-ti-milia ti kadakkelna nga asteroid iti 46,671 kilometro kada oras. No dinungparna koma ti Daga, nangbukual iti abut a 6.4 kilometro ti diametrona ken aguneg iti nasurok a kagudua ti kilometro. No met iti taaw ti nakaitamaanna, nangigubuay koma iti 21 metro ti kangatona a dalluyon.

Kuna ti NASA a mapasamakto manen ti kastoy ti kaasidegna nga ilalabas ti maysa nga asteroid iti Daga inton 2028.

Mapapati a dagiti asteroid ti sobra iti pannakaparnuay ti solar system (ti init ken dagiti planetana) 4.5 bilion a tawenen ti napalabas.

Adu ti kakastoy a kasla bato a bantay iti law-ang nga insiwet ti kapardasda ket amken dagiti sientista nga iti masakbayan, addanto kastoy a mangdungpar iti Daga.

Adda teoria a maysa a dakkel nga asteroid ti nangdungpar iti Daga iti adayon a napalabas a nakaigapu iti pannakaungaw dagiti dinosaur.


(Naipablaak iti Bannawawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang)

Agannad uray iti naipaburek a danum – DoH

Ballaag ti Department of Health (DoH) mainaig iti naipaburek a danum a maus-usar a kas inumen: Kuna ni Dr. Eduardo Janairo, regional director ti DoH Center for Health Development, nga uray naipaburek ti danum iti naikeddeng nga oras, mabalin a maipauneg latta dagiti toxic chemical a nailaok iti danum. Kunana a masapul a maipaburek ti danum iti lima agingga iti sangapulo a minuto wenno agingga iti duapulo a minuto. Sa inton lumamiis, maipaburek manen.

Kuna ni Janairo a pudno a mapapatay dagiti pathogen no maipaburek ti danum. Ti adatna, saan a maikkat ti kunana a turbidity wenno cloudiness. Ket mabalin a ti in-inumen, dagiti nabati iti proseso ti panagipaburek nga addaan iti imet nga arinsaed ti aluminium, ken toxic metal, kemikal kas iti lead, mercury ken asbestos a nangkontaminar iti danum. Masapul met ti enerhia iti panagpaburek iti danum ngem nangina unay daytoy.

Iti maysa a pakaammo, dinakamat ni Janairo a ti turbidity ket isu ti dam-eg ti likido gapu kadagiti rinet wenno di naburak a solido a saan a makita dagiti mata ti tao, a kas koma iti asuk iti angin.

Kuna pay daytoy a turbidity ti mangipalnaad iti kalidad ti danum. Kuna ngarud ti World Health Organization (WHO) Sustainable Development and Healthy Environments Water, Sanitation and Health Standards nga uray no naipaburek ti danum, makasapul latta daytoy turbid water iti mangdis-impektar a kemikal a kas iti chlorine solution. Nupay kasta, masapul met a mapalitnaw babaen ti panang-filter iti daytoy.

(Naipablaak iti Bannawawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang)

Umuna a Pasalip ti ALVIYA iti Sarita, naluktanen

Para kadagiti amin a mannurat

Umuna a Pasalip ti ALVIYA iti Sarita, naluktanen

Ipakaammo ti Secretariat ti ALVIYA Literary Foundation nga agawaten kadagiti sarita para iti umuna a Pasalip ALVIYA.

Esponsoran daytoy ni Alex V. Yadao, Founder/President ti ALVIYA Literary Foundation a tubo iti Libertad, Abulug, Cagayan nga agnanaed ita iti New York.

Imatonan met ni Freddie P. Masuli, iti pannakitinnulong ti GUMIL Cagayan, daytoy a salip.

Dagiti pagannurotan:

1. Naluktan ti salip idi Oktubre 29, 2011 a pannakayalnag ti ALVIYA Literary Foundation. Aggibus ti pasalip iti Pebrero 29, 2012.

2. Silulukat ti salip kadagiti amin a mannurat nga Ilokano ken uray pay kadagiti saan nga Ilokano ngem makasurat iti pagsasao nga Ilokano (Iluko wenno Iloko).

3. Nawaya ti makisalip a mangpili iti tema a kayatna a suraten ngem nasayaat unay no maipanggep iti panagkalkallautang wenno pannakigasanggasat (diaspora) ni Ilokano iti sabali a lugar/pagilian. Saan ketdi nga agtalimudok iti daytoy a tema dagiti kriteria iti panagpili kadagiti mangabak iti daytoy a tema ti diaspora. Kayatna a sawen nga awan ti bonus a puntos a maited kadagiti sarita nga addaan iti kastoy a tema.

4. Agatiddog ti pakisalip iti 10-25 panid iti short bond paper, nai-computer (agusar iti Times New Roman, Font Size 12) iti doble espasio ken addaan iti maysa a pulgada a kalawa iti amin nga igid ti bond paper.

5. Maysa laeng a sarita ti mapalubosan nga isalip ti kada mannurat a makisalip.

6. Nasken a bukod a putar ti autor ti maisalip, saan pay a naipablaak iti ania man a magasin, saan pay a nangabak iti ania man a kita ti pasalip, ken saan a naipatarus manipud iti ania man a lengguahe.

7. Ti laeng parbo a nagan ti autor ti agparang iti manuskrito a maisalip. Pakuyogan ketdi ti entry iti narikpan a sobre a nakailanadan dagitoy: paulo ti sarita, parbo ken pudno a nagan, ababa a kabibiag ti autor, ken cell phone number. Saanen nga ipatulod iti e-mail ti soft copy ti impormasion a mainaig iti autor (ti linaon ti narikpan a sobre).

8. Nasken a maipatulod ti sarita iti dua a porma: a.) hard copy/printed copy, uppat a nalawag a kopia a maipatulod itoy nga adres: PASALIP ALVIYA, c/o Freddie P. Masuli, Cagayan State University, Sanchez Mira, 3518 Cagayan; ken b.) soft copy a maipatulod babaen ti e-mail iti daytoy nga e-mail account: alviya.foundation@gmail.com.

9. Nasken a maawat ti Secretariat dagiti dua a porma ti pakisalip (hard copy ken soft copy) iti di naladladaw ngem alas 11:59 ti rabii ti Pebrero 29, 2011 (oras iti Filipinas).

10. Agtalinaed ti ania man a pangngeddeng dagiti hurado ken maisubli ti gunggona ti mangabak no maduktalan kalpasanna a sinalungasingna ti Pagannurotan Bilang 6. Awanto metten ti karbengan ti autor a makisalip kadagiti sabsabali pay a pasalip ti ALVIYA.

11. Agbalin a makipagtagikua ti ALVIYA Foundation kadagiti mangabak a sarita. Ngarud, kas iti autor, maaddaan ti agpasalip iti karbengan a mangipablaak kadagitoy mangabak a sarita iti ania man a wagas a kayatna karamanen ti elektroniko ken tradisional a wagas ti panagipablaak. Dagiti gunggona : First Prize, P15,000.00; Second Prize, P12,000.00 ken Third Prize, P10,000.00. Addanto met sertipiko dagiti amin a mangabak.

12. Maiwaragawag dagiti mangabak a sarita iti umuna nga aldaw ti Abril babaen ti Internet ken mayawat dagiti premio kadagiti autor bayat ti GUMIL Filipinas National Convention iti Kalgaw 2012.

(Naipablaak iti Bannawawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang)

BANNAWAG Nobiembre 21, 2011

SARITA
4 Ti Sikap ni Kapitana Tabtabucol
Efren A. Inocencio

NOBELA
16 Dagiti Bituen iti Imatangda (4)
Jose A. Bragado
32 El Guapito (43)
Dionisio S. Bulong

DANIW
18 Padasek a Bangonen 'Toy Narpuog a Lubongko
Ariel S. Tabag
20 Kadagiti Kinatalna(m)
Junley L. Lazaga
22 Biag ni Lam-ang (4)
Bersion ni Leopoldo Y. Yabes

SALAYSAY
8 Gapu Ta Daytoy ti Linteg (11)
Hues Joven F. Costales (Ret.)
12 Agpaagas Wenno Aglibas?
Neyo Mario E. Valdez
38 Ilokana Daytoy Pagwadan a Mannalon iti Sangalubongan
Leilanie G. Adriano
40 Ania ti Napintas a Barayti ti Repolio ken Cauliflower a Para iti Kailokuan?
Reynaldo E. Andres

KOMIKS
24 Miks & Tiks
26 Dagiti Bannatiran iti Bantay Maoac-oacar (46)
28 Tres Muchos (27)

KOLUM
14 Dear Judge
19 Dear Doc
31 Okeyka, Apong
34 TIPS
37 Kastoy, Kapid, Ditoy Hawaii
42 Padasem Daytoy, Kailian
44 Ading Kosinera

PAGLINGLINGAYAN
45 Beware of Falling Dibres, Kdp.
46 Showbiz
48 Sinniriban
48 Sapukas
48 Sudoku
48 Aggarakgaktayo

DADDUMA PAY
2 Ti Makunami
7 Manipud iti Editor
10 Aniat’ Serbi ti Panagkameng ti Anakmo iti Basketball Team?
15 Tao, Lugar, Pasamak
17 Siled ti Kararag
21 Pinarmek Daytoy a Mula ti Sakitna a Kanser
33 Txtm8
35 Ti Gasatmo Ita a Lawas
36 Ammuem Pay Dagitoy

Iti Tay-ak ti Musika: Naraniag ti Bituen ni Eugene!

DI PAY NALUTO, NAIBUSEN
Angelo "Eloy" Padua


KAS impadamagtayo idin ditoy, Kabagis, babaen ken ni Kabagis Leilanie G. Adriano, maysa kadagiti masipsiputan ti bituenna iti tay-ak ti musika nangruna iti America ni Eugene Tunac Marquez.

Ita, adtoy ti sabali a padamag maipanggep ken ni Eugene, kas impadamag met ni Kabagis Eliseo “Rudy” Contillo ti Narvacan, Ilocos Sur.

Kas kuna ni Kabagis Rudy, mairuaren iti mabiit ti umuna a CD album ni Eugene. Napauluan iti “Sagibo iti Amianan” ken iruar ti Sagibo Records.

Gumatangkayo man ketdi, ‘bagis, ta denggenyo man met.

* * *

Naipasngay ni Eugene idi Nobiembre 20, 1999 iti San Pablo, San Nicolas, I.N. kada Victorino Marquez (NA), ken Maggie Margaret Tunac- Marquez a maysa a radio broadcaster ken anaunser. Agnaedda itan idiay Hawaii.

Sangapulona laeng idi mapan idiay Hawaii a kaduana ti amana. Ngem nangrugi nga agduyos nga agkanta idi agtawen iti 5.

Iti edadna ita a 12, adun ti nakisalisalanna iti panagkanta. Kameng pay iti School Drama Club iti Aliamanu a pagadalanda.

* * *

Ni met Eugene ti umuna a kampeon iti Pinoy Power Idol a maisaysayangkat iti Radio Station KPHI iti Honolulu. Kuna ti amana nga idolona da Vhen Bautista ken ni Bruno Mars ket isu ti masansan a tuladenna ti estilona nga agkanta.

* * *

Saan laeng a nalaing nga agkanta ni Eugene, ‘bagis. Masirib pay. Maysa kadagiti kasariritan iti klasena.

Ken napagraemnakami. Wen, ta iti laksid ti kaaddanan iti US, pagaayatna pay laeng ti musika ni Ilokano.

Daytoy ti gapuna (kas kinuna ni Kabagis Rudy) a mismo a ni Vhen Bautista, Prince of Ilocano Songs a nakabase met itan idiay US, ti nangputar iti musika dagiti kanta iti umuna nga albumna ni Eugene nga Ilokano. Ken mismo a ti pagdidinnamagan a musical arranger iti America a ni Pierre Grill ti nangareglo iti accompaniment wenno kompaniarna.

* * *

Ania ngarud ti naidumduma itoy nga, kunam, ‘bagis?

Saan a tradisional ti nga Ilokano songs dagiti linaonna. Kabarbaro iti panagramantayo nga Ilokano. No daniw koma, avant garde. Pierre Grill, kunam man.

* * *

Malaksid ken ni Eugene, maam-ammo met iti nasao nga album da Victor Marquez ken Joebert Tunac Marquez.

Ken nairaman dagiti lyrics ti kanta a pinutar ni Robert de la Cruz a “Bisio” ken ti “Inang” ni Ben Pacris.

Ala, ket ania pay laeng ti ur-urayem, ‘bagis. Tulongantayo man daytoy pada nga Ilokano.

Ta no maitan-ok, maitan-oktayo met amin a Saluyot!—O

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 7, 2011 a bilang.)

Ania Ketdin ni Inang!

Ania Ketdin ni Inang!
Sarita ni FELIX M. ESLAVA, JR.


Awan met problemada idi ken ni inangda. Agingga a dimteng ti panagbaketna a di unayen makapagpagna…

DATI a bukbukodda nga agbibiag da amang ken inang— dagiti katugangak— ditoy Pangasinan. Kadkaduaen ida idi daydi Dios-ti-aluadna a kayongko, a maysa kadagiti pito a kakabsat ni baket. Nasayaat ti linnangenda, a napaneknekak idi pay. Ngem idi na-stroke ni amang ket nabaldado tallo a tawenen ti napalabas, innala ida ti ipagko idiay Las Piñas. Ngem saan a nagbayag, pinagsinami met laeng ida iti pagnaedan. Ta nagbaliw metten ti ugali ni inang. Ti impambarmi, a pinati a dagus ni inang ta adda metten an-annayenna (marigatan a magna gapu iti reuma), tapno maaywananmi ida a nasayaat. Ngem ti kinaagpaysona, kuna ni ipag a saan a husto ti turog ni amang no agassidegda, aglalo no agkaiddada ken inang.

No saan a piliten ni inang nga ulesan ni amang no kasta a makapuot a saan a nakaules ni amang, ilukagna kano a damagen no kayat ni amang ti agkape uray tengnga ti rabii. Maysa pay, kankanayon a riknaen ni inang no umang-anges pay ni amang no kasta a matmaturogdan a puon ti masansan a pannakalukag ‘diay lakay. “Amangan no makalibas ‘ta amayo,” kanayon nga irasonna.

Napagsinami met ida a nasayaat. Ni amang ti pinili nga aywanan ni ipag, ta dida kano agkasunguan ken inang aglalo kadagiti appokona. Ania ngarud, naipabagi kadakami uray agkitakitak koma gapu kadagiti negatibo a madamdamagko maipanggep kenkuana. Sitatallugod met a kimmuyog kadakami idi agawidkami idiay Los Baños, Laguna a pagnaedanmi. Mangisursuroak sadiay idi—iti Unibersidad ti Filipinas.

Napayamanak ketdi idi agangay ta awan met ti problemami ken ni inang bayat ti panagkakabbalaymi. Natulnog, isuna laeng ta medio inlaaw ti pannakisao ta adda tultulengna. Saan a managbuya ti TV— siguro, gapu ta dina met laeng matarusan ken mangngeg unay ti uni daytoy. Pannurayna ketdi ti mapan iti kuartona nga agkupinkupin kadagiti badona uray napintas met ti pannakaurnosda. No saan, bilangenna ti kuarta nga iduldulinna. Wenno, no makalagip, binsibinsirenna dagiti alahas a naitugotna. Agsangit ti maysa a lawas a saanna nga aramiden dayta...

(Nagustuam met laeng, Kailian? Basaem la ngarud bassiten ti tuloyna iti Nobiembre 14, 2011 a bilang, panid 4.)

Nagpintasen a Buya, Kunam?

Manipud iti Editor

Nagpintasen a Buya, Kunam?

ADU man itan a mannalon iti Kailokuan ti agsemsemilia iti imulada a tabako. Ket iti di agbayag, madarnapanto manen ti adu a talon ken bangkag iti Kailokuan iti nagpintas a buybuyaen a nakalanglangto a katabakuan.

Ngem no ti Framework Convention Alliance (FCA) ti mapaturay, nasaysayaat koma no awanen dagitoy a katabakuan. Ngamin ta dagiti bulong ti tabako ti maaramid a sigarilio ket segun iti gunglo (a buklen ti 350 a non-government organization manipud iti 100 a pagilian), ti panagsigarilio ti mangigubgubuay iti pannakatay ti riniwriw a tattao iti sangalubongan.

Iti agdama, addan 174 a pagilian iti sibubukel a lubong, a pakairamanan ti Filipinas, a nangpirma iti katulagan nga impaulog ti WHO-FCTC (World Health Organization-Framework Convention Alliance) mainaig iti pannakaiwayat dagiti addang tapno makissayan ti bilang dagiti agsigsigarilio iti masakupanda a lugar no di man naan-anay koman a maiwalin ti panagsigarilio iti bukodda a lugar.

Kinapudnona, iti maika-62 a sesion ti WHO Regional Committee for the Western Pacific a naangay itay nabiit iti Manila, dinayaw ti WHO-FCTC ti Filipinas kadagiti addangna kontra iti panagsigarilio a kas iti panangilabanna iti pannakaingato ti buis dagiti sigarilio—a manamnama a mangupay kadagiti mannigarilio gapu iti ingingina met ti sigarilio.

Maibatay iti rekord, kuna ti WHO-FCTC a mapan a 100 milion a tattao ti natay iti sangalubongan iti napalabas a maika-20 a siglo gapu iti tabako. Ket no agtultuloy laeng ti yaadu dagiti mannigarilio, kuna ti WHO-FCTC a mapan la ketdi a 1 bilion a katao ti matay gapu iti tabako iti maika-21 a siglo (daytoy a siglo).

Gagangay a mainanaig ti panagusar iti tabako kadagiti sakit a mangapektar iti puso ken bara; maibilang pay daytoy a makatulong iti pannakapataud ti kanser ken dadduma pay a sakit ti bara, ken iti pannakaatake iti puso ken stroke (atake iti utek), kas kuna ti FCTC.

Ala, wen, mabalin nga ammon daytoy ti adu nga agmulmula iti tabako. Ngem no kasta ti ipaay ti industria ti tabako iti salun-at, apay kano a ti Filipinas a nangpirma iti katulagan nga impaulog ti WHO-FCTC, supsuportanna met laeng ti panagmula iti ad-adu koma pay a tabako?

Makaulaw a kas met laeng iti tabako. –O

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 14, 2011 a bilang.)