Nagangran iti Bulong ti Aludig, Kayatmo?

Manipud iti Editor
Nagangran iti Bulong ti Aludig, Kayatmo?

Dangla. Ti nagangran iti bulongna, agas ti uyek. Addan maibotbotelia a kastoy a mailaklako iti parmasia no adda igatangmo wenno masulitka nga aganger.


MABALIN a nadlawyo kadagiti napalpalabas a bilang nga adda iruruartayo ditoy a mulmula a makaagas— ken dagiti pammaneknek a makaagasda iti laksid nga adda regular a kolum ditoy maipanggep iti medisina (“Dear Doc,” panid 19).

Patienmi ngamin a saan nga agkontra ti tradisional ken erbal a panagagas a pakairamananen ti espiritual a panagagas ken ti nasientipikuan a panagagas.

Sabagay, adun dagiti pammaneknek nga adda dagiti an-annayen a di kinabaelan dagiti doktor a kinabaelan nga agasan dagiti erbolario. Adda met dagiti di kinabaelan dagiti erbolario a linaklaka nga inagasan dagiti doktor iti medisina. Adda met dagiti kunatayo a naagasan babaen ti milagro wenno babaen ti panangikarkararag ni Apo Padi wenno Apo Pastor, wenno babaen ti maysa a faith healer.

Iti sabali a pannao, agtitinnulong amin dagitoy a mangisubli iti nagpasugnod a kinasalun-at ti maysa a tao.

Kinapudnona pay, saan laeng nga iti Filipinas a nakurang pay laeng ti serbisio iti salun-at (a maidilig kadagiti narang-ay a pagilian, kas koma iti America) a madakdakamat amin a pamuspusan tapno laeng lumaing manipud iti sakit ti maysa nga ipatpateg iti biag. Uray pay iti America a mismo. Saan ketdin nga adda dagiti madamdamagtayo a taga-America nga um-umay agpapaagas kadagiti faith healer ditoy?

Adda ketdi dagiti mangibagbaga, kas iti Dept. of Health a mismo, nga agannadtayo koma, kas pagarigan, iti panagusar kadagiti “makaagas a mula” no di pay napaneknekan babaen ti nainget a panagamiris kadagiti laboratorio amangan no adda dakes nga epektoda. Kinapudnona pay, iti nasurok a 900 a nailista a makaagas a mula iti Filipinas, manmano pay laeng ti tinung-edan ti DoH—ket mairaman ditoy dagiti kaunaan a 10 a makaagas a mula nga inaprobaranna: andadasi wenno akapulko (Cassia alata Linn.), paria (Momordica charantia Linn.), bawang (Allium sativum), bayawas wenno bayabas (Psidium guajava Linn.), lagundi wenno dangla (Vitex negundo Linn.), tartaraok (Quisqualis indica), pansitpansitan (Peperomia pellucida Linn. ), subusob (Blumea balsamifera Linn.), tsaa-nga-atap wenno tsaang-gubat (Carmona retusa) ken erba buena (Mentha arvensis Linn.)

Ngem iti laksid dayta a ballaag ti DoH, narigat met a mapawilan ti asino man a mangpadas iti ania man a wagas ti panagagas, uray pay babaen ti erbal nga arigna ti laengen bulong ti sandalda ti dida maanger, no isu ti kiddawen dagiti pasamak, nangruna ti bolsa — nangruna ket agkurkurang met ti DoH iti rekursos tapno maadalna koma a dagus ti kinasamay wenno saan dagitoy maibagbaga a makaagas a mula.

Kas koma iti panagusar iti bulong ti milagrosa (Bryophyllum pinnatum) a naitudo a nakaagas iti kanser ti maysa a pasiente (“Pinarmek Daytoy a Mula ti Sakitna a Kanser,” Nob. 21 a bilang). Wenno uray pay ti panaginum iti inanger a bulong kada babassit a sanga ti bugnay a kuna dagiti nakapadasen a kas kasamay ti nakanginngina a Viagra.

Kas nakunan, maibatay iti padas dagiti adun a kakailian a nalaingan manipud iti sakit babaen dagiti nagduduma a wagas ti panagagas, narigat a libbian lattan dagiti kunada a di pay pinaneknekan ti siensia.

Adu pay ti ditay ammo wenno ditay ikankano—ket maibilangen dita dagiti mula iti ig-igid nga inar-aramaten dagiti appotayo idi ugma a pinagag-agasda. Ket ti ditay pay ammo wenno ditay ikankano, ti mabalin a mangisalakan kadatayo.
--Cles B. Rambaud

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 28, 2011 a bilang.)

Narang-ayda La Ketdi Itan

Ti Makunami
Narang-ayda La Ketdi Itan

Apay koma nga isardengtayo ti agmula iti tabako a Birhinia ket daytoy pay laeng ti kaganaran a mula iti Kailokuan? Gapu iti kadakkel ti kuarta a maal-ala ti gobierno iti buis manipud kadagiti sigarilio a maparpartuat iti Filipinas ken iti buis ti tabako nga aggapu iti ganggannaet a mailalaok iti tabakotayo tapno bumanglo ti maaramid a sigarilio, maibingbingayan dagiti probinsia nga agmulmula iti daytoy. Mapan a 15 porsiento iti buis dagiti sigarilio a maar-aramid iti Filipinas ti maibunong kadagiti nadakamat a probinsia, kas sagudayen ti RA 7171 (An Act to Promote the Development of the Farmers in the Virginia Tobacco-Producing Provinces).

Kas sagudayen ti linteg a naaprobaran idi Enero 9, 1992 (wenno dandanin 19 a tawenen ti napalabas), panggep daytoy a parang-ayen dagiti mannalon kadagiti probinsia a pakaimulmulaan ti tabako a Birhinia babaen dagiti nadumaduma a proyekto a kas kadagiti cooperative project, livelihood project, agro-industrial project, ken farm-to-market roads.

Sangapulo ket siam a tawenton a maipakpakat ti linteg inton Enero 9, 2011 ket patiek nga iti dayta a kapaut a panawen (ala, uray ibagatayon a nakurkurang ngem 19 a tawen a naipakat ti linteg), narang-ay la ketdi itan, wenno ad-addan a simmayaat ti kasasaad dagiti mannalon kadagiti probinsia a pakaimulmulaan ti Birhinia—kas panggep ti RA 7171.
--Luis Pascual, Jr.


(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 28, 2011 a bilang.)

Dimo Ipalubos a Butbutngenda ti Anakmo

Ni RENATO D. SEGUNDO


Adda latta dagiti aginlalaing kadagiti pagadalan. Nasken a matukkol ti sara dagitoy—ita ta nasapa pay…

ANIA, ni Anib Miguel nga anakmo nga agbasbasa idiay Central School, masansan a butbutngen ken katkatosan ‘diay kalakayanda iti klase?

Birbingasanda met sadiay ni Saniata Noriel a kaanakam iti “Ampang”?

Saan a mailaksid kadatayo nga adda dagiti kakastoy a mapaspasamak iti pagadalan. Ti panangbutbuteng wenno panamagbalbalin a pagkakatawaan iti awanan gaway nga estudiante; wenno ania ditan nga aramid, kangrunaanna dagiti mangipagarup a mas superiorda ngem kadagiti padada nga estudiante. Isu dagitoy ‘tay di-mangipirpirit iti pagadalan wenno “school bully” iti Ingles.

Wen, maysa a wagas ti di panangipirpirit a panangimenos wenno panangibaba iti panagkita iti maysa a tao iti bukodna a bagi wenno panangparnuay iti situasion tapno maibaba ti panagkita ti sabali a tao iti maysa a tao. Mapasamak daytoy babaen ti panangisayangkat kadagiti nagduduma a wagas wenno panangisarsarita kadagiti nagduduma a banag a maibusor iti sabali a tao tapno maibaba ti panagkita ti maysa a tao iti bagina wenno panagkita ti sabali kenkuana.

Mairaman ditoy ti panangaw-awag iti maysa a tao kadagiti di nasayaat a birngas wenno di maikanatad nga awag, panangpaspasagid, di panangiramraman kadakuada kadagiti aramid iti pagadalan a rumbeng koma a pakipartisiparanda, di pannakisarsarita kadakuada, panangbutbuteng, panangdaddadael kadagiti personal nga aruatenda, panagsiksikil, panangkugkugtar wenno ania la ditan nga aramid a di anamongan ti tao a pangaramidanda kadagitoy a banag.

Adu ti agkunkuna a paset daytoy ti panagdakkel wenno panagsangpet ti nakem dagiti agtutubo. Ngem no ut-utoben, saan a nasayaat ti ibunga dagitoy a mapaspasamak kadagiti agtutubo. Itden dagitoy ti pannakapukaw ti panagtalek dagiti biktima iti bukodda a bagi, panagbutbuteng, panagsardeng nga agbasa wenno panagsaksakit.

Nagduduma dagiti rason nga adu nga estudiante ti agaramid kadagiti kastoy kadagiti pagadalan. Kuna dagiti sikologo a mabalin a kayat nga ipakita dagiti agtutubo ti personal a kabaelanda, kayatda ti aglatak; agimon wenno umapalda kadagiti kapatadanda, mangbutbutbutengda, wenno kayatda ti agibales aglalo kadagiti nakapadpadasen iti kastoy met laeng a pannakairurumen.

Adun dagiti pasamak a mainanaig iti di panangipirpirit dagiti estudiante kadagiti padada nga estudiante ket saan koma a baybay-an dagiti mangisursuro ken dadduma pay a nataengan nga agraira dagitoy. No adda masaksianda a pasamak a mainaig iti di panangipirpirit, ikarigaritanda koma a tulongan dagiti biktima ken mangiwayatda koma kadagiti addang ken singasing tapno matiped dagiti kastoy a pasamak.

Kadagiti met agtutubo a kanayon a mabikbiktima iti di panangipirpirit, maibalbalakad a liklikanda ti agmaymaysa. Kadawyan a liklikan dagiti “pasaway” nga estudiante dagiti biktimada no kanayon nga adda kaduada. Balakadan pay dagiti ubbing nga ipulongda kadagiti nataengan a pagtalkanda no adda mangaramid kadakuada iti kakastoy.

Dakkel ti epekto ti di panangirpirpirit iti personal a biag ken panagrang-ay dagiti agtutubo. Iti agdama, ibilbilang dagiti eksperto a dakkel unay ti masakupan ti di pangipirpirit iti kinatalged ti biag ti maysa a tao ket mabalin a maseknan pay ti karadkadna. Kunkuna dagiti mangad-adal kadagiti epekto ti di panangipirpirit nga adda dagiti gundaway nga agkarkarawada pay laeng kadagiti panagsukisok nga isaysayangkatda kadagiti saan a nasayaat nga ibunga ti di panangipirpirit.

Masapul ngarud a tipden ti panagraira daytoy a pasamak ket kanayon koma nga ipaanag kadagiti agtutubo a tratarenda dagiti kapatadanda iti wagas a kayatda met a pannakatratarda. No matiped ti di panangipirpirit iti pagadalan, matiped met panagrairana kadagiti dadduma pay a benneg ti gimong a kas iti simbaan, pagtrabahuan, pagtaengan ken iti komunidad. Mabalin a makatulong pay ti nasapa a panangpasardeng iti daytoy tapno maliklikan ti guranggura. –O



Photo credit: Google.com

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 28, 2011 a bilang.)

Immadu ti apit, kuna ti gobierno

Dimmakkel ti apit ti Filipinas iti 4.28 porsiento manipud idi Enero agingga itay Setiembre itoy a tawen a maidilig iti isu met laeng ti kapautna a panawen idi 2010, a kangrunaan a nangitag-ay iti apit ket ti apit iti pagay ken mais.

Maibatay iti report ti Bureau of Agricultural Statistics (BAS) a nairuar itay nabiit, mapan a kagudua ti P1.01 trilion ti pategna nga apit iti umuna a 9 a bulan ti tawen ti naggapu iti apit iti pagay ken mais.

Gapu met itoy, kuna ti BAS a ngimmato ti apit iti pagay ken mais iti 13.97 porsiento a maidilig iti isu met laeng a panawen idi 2010.

Iti sabali a bangir, kuna ti BAS a nagsuek met ti apit iti sektor ti panagkalap (fisheries).

Mairaman kadagiti dimmakkel ti apitna ti sektor ti poltri ken dingo, unas, saba, pinia ken balanghoy (kamoting wenno kahoy).

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 28, 2011 a bilang.)

P1.2-B a pension da Apong, insingasing ti DSWD

Mangnamnama ti Department of Social Welfare and Development (DSWD) nga iti 2012, manayonanton ti bilang dagiti senior citizen nga umaw-awat iti P500 a binulan a pension manipud iti gobierno.

Maigapu daytoy iti P1.2 bilion a pension nga inserrek ti DSWD iti singasing a badyet ti Filipinas iti 2012 a naituding a pakaparaburan ti 185,914 a senior citizen, ad-adu iti 46,954 ngem ti agdama a 138,960 a senior citizen nga umaw-awat iti P500 a binulan a pension.

Mayayon ti nasao a pension iti Akta Republika 9994 nga am-ammo pay a kas Expanded Senior Citizens Act of 2010 nga agpanggep a mangipaay iti nayon a saranay kadagiti nakurapay a Filipino nga agtawen iti nasursurok ngem 77.

Ipangruna ti linteg a paraburan dagiti senior citizen a nakapsuten, masaksakit wenno baldado, ken awanan iti masindadaan a paggapuan ti pagbiagda ken/wenno tulong manipud iti pamiliada, ken di umaw-awat iti ania man a pension manipud iti gobierno ken sektor pribado.

Naggapu ti listaan dagiti maparaburan a senior citizen manipud iti National Household Targeting System for Poverty Reduction (NHTS-PR) ti DSWD, a pakakitaan met iti kinaasino ken pagnaedan dagiti nakurapay.

Mabalin met a maisukat dagiti kualipikado a senior citizen a di nairaman iti listaan ti NHTS-PR kadagiti di met gayam kualipikado a senior citizen ken dagiti naikkat iti listaan gapu iti ipupusay wenno gapu ta di metten ammo ti pagnaedanda.

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 28, 2011 a bilang.)

Nobiembre 28, 2011

SARITA
4 Kaarig ti Birhen
Manuel S. Diaz

NOBELA
16 Dagiti Bituen iti Imatangda (5)
Jose A. Bragado
34 El Guapito (44)
Dionisio S. Bulong

DANIW
6 4 a Daniw ti Labbet-Rikna
Roy V. Aragon
18 Layus
Rolando A. Seguro, Jr.
20 Umatag ti Salemsem
Derick Marcel F. Yabes
22 Biag ni Lam-ang (5)
Bersion ni Leopoldo Y. Yabes

SALAYSAY
8 Napuskol Met ti Panagruprupada, Aya?
Neyo Mario E. Valdez
10 Ania, Aya, ti Adbiento?
Fr. Danny R. Laeda
12 Apay a Kaay-ayoda ti Sarsuela?
Leilanie G. Adriano
14 Gapu Ta Daytoy ti Linteg (12)
Hues Joven F. Costales
40 Napintas ti Contract Growing a Negosio da Maestro Amante
Eliseo B. Contillo

KOMIKS
26 Miks & Tiks
28 Dagiti Bannatiran iti Bantay Maoac-oacar (46)
30 Tres Muchos (27)

KOLUM
19 Dear Doc
33 Okeyka, Apong
36 TIPS
39 Kastoy, Kapid, Ditoy Hawaii
42 Padasem Daytoy, Kailian
44 Ading Kosinera

PAGLINGLINGAYAN
45 We Spik Inglish, Kpd.
46 Showbiz
48 Sinniriban
48 Sapukas
48 Sudoku
48 Aggarakgaktayo

DADDUMA PAY
2 Ti Makunami
7 Manipud iti Editor
15 Tao, Lugar, Pasamak
17 Siled ti Kararag
21 Dimo Ipalubos a Butbutngenda ti Anakmo
24 Ni Pacquiao Latta ti Kampeon
35 Txtm8
37 Ti Gasatmo Ita a Lawas
38 Ammuem Pay Dagitoy

Nakakaskasdaaw: Pinarmek Daytoy a Mula ti Sakitna a Kanser

Ni CLOTILDE CARIÑO ALZATE

Ti mula a milagrosa wenno katakataka. (Rinetrato ni Faith Alzate)

“ITEDYO aminen a kayatna,” imbalakad ti doktor a nagpakonsultaanda. Adda bukol iti bukotna. “Positive” ti resulta ti biopsy. Kayatna nga sawen, kanser ti sakit ket nakapanglaegen.

Tallo a tawenen manipud nagretiro a polis ‘toy anak ni abalayan. Inkeddeng ni abalayan a nasaysayaat no ipudnona iti anakna ti kasasaad daytoy. Nupay lalaki, saan a naigawid ‘toy retirado a polis ti panagarubos dagiti luana. Maikatlo a tawenna iti Nursing idiay Baguio ti kakaisuna a putotna. Kasano pay ita a mapagadalna ti putotna? Ania pay ita ti ar-arapaapna a tinto anakna ti mangbaliw iti panagbiagda?

Awan met ti naaramid ni abalayan no di laeng ti nagkarkararag aglalo no makitana ti rigat ti anakna nga agiturtured iti napalalo nga ut-ot ti bukotna. Idi naammuan dagiti kakarruba ti balakad ti doktor, maysamaysa ti nagregalo iti manok, lames, tukak, abaleng, leddeg, bennek, bisukol. Nagna ti aldaw, nagna met ti panagdakkel ken panagut-ot ti bukol. Kasla kadakkelen ti ungot daytoy.

Iti maysa nga aldaw, nadamag ‘toy retirado a polis nga adda nalaing a mangngagas (erbolario) diay Nueva Ecija a nakaikamanganna. Adu kano ti napaimbagna a nadumaduma nga sakit. Saanda a nagtaktak; nagpa-Nueva Ecijada. Imbaga ti erbolario a matapalan ti bukol iti bulong ti milagrosa. Impakitana ti mula. Anian a gin-awa da abalayan ta daytoy a mula adu iti igid ti alad ti karrubada.

Inaramid ni abalayan ti imbaga ti erbolario. Nangkettel iti bulong, inlanetna bassit, pinunasanna iti lana ti niog sa intapalna iti bukol. Binigat a suktanna ti tapal. Kalpasan ti makabulan, nagbettak ti bukol. Rimmuar ti nakaad-adu nga ano ken dara. Milagro! Isu ti nangrugian ti panagimbag ni retirado a polis. Kalpasan ti sumagmamano a bulan, nagsubli ti pigsana ken ti sigud a salun-atna. Agtrabtrabaho itan iti konstruksion idiay Santiago, Ilocos Sur.

Adda met kaanakak. Impakitana ti apagdillaw a kammuol iti teltelna. “Kasla kadakkel ti itlog ti manok idi daytoy,” kinunana. “Adu a tableta ti tinomtomarko. Sa laeng nagin-inut nga imres di tinapalak iti bulong ti milagrosa.” Amin a bukol iti uray sadino a paset ti bagi dagiti kalugaranmi matapalan metten iti bulong ti milagrosa ket umres met.

Isu a maibagay unay ti nagan daytoy a mula a milagrosa. Uray ti awagna iti Tagalog a katakataka. Ti kayatna a sawen, karkarna. Nakakaskasdaaw.

Wen, adda dagiti milagro a maaramidanna. Saan la ketdi a pinanaganan dagidi appotayo idi un-unana iti kasta no saan a milagrosa wenno milagroso.

Ket arigna kadagitoy laeng a mataktakuatantayo manen ti kinamilagrosana.
Ket no mapaumres daytoy dagiti bukol iti sadino man a paset ti bagi, saan ngata a mabalin nga angren ket inumen ti nagangran tapno umres met ti ania man a bukol iti uneg ti bagi? –O

(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 21, 2011 a bilang.)