Eskuwela mi Wenno Eskuelami?

Ni LEONORA R. MELCHOR
     Siudad ti Batac

ITI napalabas a dua a tawen, naisayangkat dagiti seminar a para kadagiti mamaestra iti Kindergarten, Grade One ken Grade Two ditoy Kailokuan. Ditoy a nagsanayda no kasano ti mangisuro kadagiti ubbing babaen ti nakayanakan a lengguahe nga Ilokano.

Kalpasan dayta a seminar, naipasungalngalen dagiti mamaestra iti baro a kurikulum. Ti ammo dagiti mamaestra, nalaklaka ti mangisuro ken mangipasagepsep iti leksion kadagiti adalanda nga ubbing. Ngem nagkanudkod ken nagngilangilda ta awan man laeng ti inted ti gobierno a libro a mausar koma. Arigna kasda la aglanglangoy iti dan-aw nga awan ti danumna. Ngem uray no kasta, impatungpal dagiti mamaestra ti pagrebbenganda a mangipasagepsep iti adal kadagiti ubbing babaen ti pannakausar ti bukod a lengguahe.
Ti inaramid dagiti mamaestra, gapu iti kinaawan dagiti "textbook" wenno libro nga usaren dagiti agad-adal, inan-anusanda ti nangad-adal, nagbasbasa kadagiti amin a naisurat iti Ilokano tapno maasa ti panunotda. Naglalaok dagiti binasbasada. Adda Biblia, Bannawag, ken dagiti adu a libro a nasurat iti Ilokano a nakailaonan dagiti daniw ken sarita. Naggatang ken nagbasada, agingga a mapagdidiperensiadan ti husto ken biddut a pannakaisurat dagiti balikas.

Iti biangko, anian a kigtotko idi maammuak a biddut gayam ti ammok nga ispeling dagiti balikas nga Ilokano. Ti “kabalyo” nga ammok idi ket “kabalio” gayam. Ania ngarud ket di met nayad-adal ti lengguahe nga Ilokano idi dakami ti agbasbasa. Isu a ti ispeling dagiti balikas a Tagalog (Filipino) ti ammomi nga ispeling metten dagiti balikas nga Ilokano.

Ala, naimbag ta adun dagiti naipabpablaak a sinurat iti Ilokano kas koma iti Bannawag, ken kangrunaanna, adda ti “Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano” nga impaulog ti Komisyon sa Wikang Filipino idi 2012, ket dagitoy ti nagpatawan dagiti mamaestra tapno nasaysayaat ti pannakaammoda iti Ilokano. Ket babaen dagiti naanus a mamaestra, nagballigida a nangipasagepsep kadagiti ubbing ti umno nga "spelling" ken "grammar" ti lengguahetayo. Mariknan dagiti mamaestra nga agballigin ti baro a kurikulum. Sangsangkamaysada ngarud a nangarakup iti baro a proyekto ti gobierno nga isu ti makunkuna nga MTB-MLE. Naannayasen ti panangisuroda, kasta met a nalaingen dagiti ubbing nga agbasa iti Ilokano, English ken Filipino. Al-alistoda payen a mangawat kadagiti leksion nga isuro ti maestra.

Ngem itay nabiit, adda nairuar a baro nga ortograpia a rumbeng kano a suroten ken ipatungpal dagiti mamaestra. Isu daytoy ‘tay “Mga Pagbabago sa Ispeling ng mga Salitang Ilokano Alinsunod sa Ortograpiyang Pambansa.” Iti nasao a pagbasaan, ibagbagana metten a biddut dagiti immun-una a naisuro kadakami nga ispeling. Ti “dua,” no maisurat, segun iti baro a pagannurotan, “duwa.” Daydiay naisuro kadakami idi a “tualia,” “tuwalya” metten. Daydiay “puersa,” “puwersa” kanon.

Ket sagudayen pay ti baro a pagannurotan, daydi ammomi a pannakaisurat, kas pagarigan ti, “Daytoy ti balaymi,” saan metten, ta maisurat metten a, “Daytoy ti balay mi.” Wenno ti “Daytoy ti eskuelami,” saan metten ta maisurat metten a, “Daytoy ti eskuwela mi,” ta kas kuna ti baro a pagannurotan, “Maisina ti pronominal adjective kadagiti sao a pakaipaayan na.”

Ken kuna pay ti baro a pagannurotan, “Maisina ti pronoun a maaramat a kas subject ti sentence wenno sa iti predicate. Kas pagarigan: You watch out… Agaluad ka. (Saan a kas iti sigud nga: Agaluadka.)”
Iti sabali a pannao, kas kuna ti pagannurotan, “Dagitoy dagiti maisina: da, ka, kami, kayo/kay, ko, mi, mo, na, sa, ta, tayo/tay. Dagitoy met dagiti maisilpo: -ak, _akon, -an, -am, -amon, -ek, ekon, -emon, -to, -k, -m, -n, -t.”

Ngem aguraykayo. Ania kadi a talaga ti husto? Ti agdama a wagas ti panagsurat dagiti mannurat nga Ilokano wenno daytoy baro a pagannurotan a kas kuna ti nangsurat, binendisionan da Kom. Purificacion Delima, Full-time na Komisyoner, KWF; ken ti mismo nga “agdama nga Komisyon sa Wikang Filipino iti panangidaulo ni Dr. Virgilio S. Almario….”?

Ay, maulawkamin a mamaestra. Anianto la ketdin dagiti ubbing nga isuromi? Bukod la ngaruden a pagsasao wenno lengguahe, makaulaw pay!—O


(Naipablaak iti Bannawag, "Ti Makunami," Pebrero 10, 2014 a bilang.)

Kaano Pay a Pakabasolan ti Agsao iti Ilokano?

Ni NEYO MARIO E. VALDEZ

Iti inaramid ti Saviour’s Christian Academy iti Siudad ti Laoag a nangpatapuak kadagiti estudiantena a nagsao iti Ilokano, impakitana nga adda pay laeng dagiti pribado a pagadalan a di mangipirpirit kadagiti pagalagadan ken iti karbengan ti tao a kas tao…

APAMAN a rimmuar ti damag maipanggep kadagiti tallo nga estudiante a nakugtaran iti pribado a pagadalan iti Siudad ti Laoag gapu laeng iti panagsaoda iti Ilokano, napasabtan a dagus ti nasao a pagadalan ken dagiti mangimatmaton iti daytoy iti pungtot dagiti adu nga Ilokano. Puon ti riri ti English-only a pagalagadan ti eskuela, ta nalawag a diskriminasion daytoy iti lengguahetayo nga Ilokano, nangruna ta ganggannaet pay gayam ti pastor nga akinkukua iti pagadalan, ken ti di pannakaipaay ti due process wenno karbengan a mangngeg ti rason dagiti estudiante sakbay ti dinadaras a pannakakugtarda.

Rimmimbaw iti pannakadismaya ti publiko ti pannakaamiristayo nga iti laksid ti agdama a polisia ti gobiernotayo a mangpabileg iti nakayanakan a pagsasao, kaudian a napasingkedan babaen ti Enhanced Basic Education Act (Akta Republika Blg. 10533) a pinirmaan ni Presidente Benigno S. Aquino III itoy a tawen, adda pay laeng gayam dagiti pagadalan a mangipakpakat iti English-only a pagalagadan ta nabayagen daytoy a naipakpakat kadagiti pagadalan a nakaro a kolonial ngem in-inut met laeng a naiwalin gapu ta salungasingenna ti agtaltalinaed ita a prinsipio ti edukasion.

Kayatna a sawen pay ngarud nga awan ti ammo, no di man talaga a nagsukir ti maseknan a pagadalan iti Department of Education (DepEd) Order No.74 s.2009 a nangiwayaten iti panagisuro babaen ti multilingual education (MLE).

Immuna a naibutaktak ti damag dagiti tallo nga estudiante iti online nga artikulo ni Herdy Yumul, propesor ken kolumnista ti Ilocos Times. Ditoy a kinondenar ni Yumul ti pannakakugtar dagiti ubbing iti Saviour’s Christian Academy (SCA) gapu laeng iti panagsao dagitoy iti Ilokano a maibilbilin kadakuada ken uray dagiti mangisursuro a dida ar-aramaten iti uneg ti kampus. Naiwaras ti damag iti social media ti kaso da Kleinee Bautista, Carl Andrew Abadilla ken Samuel Respicio. Dagus met a napidut daytoy kadagiti nailian a diario ken primetime news program kadagiti estasion ti telebision.

Online a Petision
Naipakat dagiti online petition kas koma iti inrubuat ti Nakem Conferences a mangdawdawat ti pannakaikkat a kas presidente ti SCA ni Rev. Brian Sha, ti Singaporean a pastor nga akinkukua ti pagadalan, ken no mabalin mapapanawen daytoy iti pagilian. Adda met petision nga innakeman ti UP Samahang Linggwistika ken UP Layap a mangkidkiddaw ken ni Presidente Aquino nga ibilinna koma a dagus ti agtultuloy a pannakawaswasen ti English-only policy kadagiti amin a pagadalan ti pagilian. Sabali laeng ti resolusion ti GUMIL Ilocos Norte nga impatulodda iti Departamento ti Edukasion a mainaig met laeng iti daytoy.

Nangidatag metten da Dip. Terry Ridon ti Kabataan Partylist ken Dip. Rodolfo Fariñas iti maysa a resolusion a mangkidkiddaw iti Kongreso a mangpalutpot a nasayaat iti isyu ken mangipakat metten iti panangrepasoda kadagiti student handbook dagiti pribado a pagadalan.

Iti kaudian a damag, wenno kalpasan ti adu a nalak-am ti SCA ken ti akinkukua a pastor a pannakauyaw, nagdawat kano metten dagitoy ti pammakawan kadagiti tallo nga estudiante ken kadagiti nagannak kadakuada. Mabalin kano met latta nga agsubli dagiti estudiante (malaksid ti maysa a naipadamag a nakaakaren iti sabali a pagadalan), ken inlawlawag ti SCA a saan a nakugtaran dagiti tallo no di ket nabalakadan laeng dagitoy nga agbirok iti umakaranda nga eskuela.

Ngem saan a makapnek dagiti palawag ti SCA, ta no agbataytayo iti artikulo ni Yumul, talaga nga awanen ti pagpilian dagiti tallo nga estudiante no di ti pumanaw gapu iti kinauyongen ti pastor a nangkomprontar kadagiti ubbing. Ta uray ti mismo a panangbalakadda laeng kadagit ubbing a mangbirok iti umakaranda, addan intensionda a mangkugtar kadagitoy iti SCA. No pakabasolan dagiti ubbing ti panagsaoda iti Ilokano, adda met nairanta a nalaglag-an ken mayannatup a pannusa a nailanad iti handbook ti eskuela.

Pagsayaatanna ta rimmuar iti publiko dagiti kakastoy a damag a nalawag a diskriminasion iti lengguahe ken pulitayo a kas Ilokano, a pakaseknan metten dagiti dadduma pay a lengguahe ken puli iti pagilian.

Narugian ngarud a nailawlawag, no di man nailawlawagen, ti sungbat iti saludsod no adda met laeng malabsing a paglintegan ti English-only a pagalagadan dagiti pagadalan.

Panaglabsing iti Konstitusion
No ti Konstitusion ti pagibasaran, salungasingen ti English-only policy ti eskuela iti Seksion 7 ti Artikulo 14 a mangibagbaga a Filipino ken English (malaksid no addanto linteg a mangibaga a saan a mairaman ti English), dagiti opisial a lengguahe ti pagilian iti agpang ti komunikasion ken panagisuro. Kasta met a dagiti met lengguahe kadagiti rehion (regional languages) ti karaman (auxiliary) nga opisial a lengguahe kadagitoy a rehion, ngarud agserbi dagitoy a kas kanayon wenno suplemento iti panagisuro.

Kayatna a sawen, tallo ti mabalin a lengguahe a maaramat iti panagisuro: Filipino, English ken Ilokano (iti biangtayo nga agus-usar iti daytoy). Isu a no pinengdan ti maysa nga eskuela ti pannakaaramat ti Ilokano, panaglabsing la ketdi dayta iti ipekpeksa ti Konstitusion.

Ibilbilin ti Seksion 6 ti isu met laeng nga artikulo ti pannakaipakat kadagiti addang, a kas alagaden ti linteg wenno kas ipalubos ti Kongreso, a mangirugi ken mangtaginayon iti pannakaaramat ti Filipino a kas opisial a lengguahe ti komunikasion ken instruksion. Daytoy ti nagtaudan ti agdama a polisia ti gobiernotayo a mangpabileg iti Filipino a kas nailian a lengguahe ken dagiti lengguahe dagiti rehion iti agpang ti edukasion.

Iti daytoy pay ngarud a prinsipio a nagsadag ti RA 10533 wenno ti linteg a nangirubuat ti “K to 12” a sistema ti edukasiontayo iti agdama. Segun iti linteg, maaramat a pangisuro ti nakayanakan a pagsasao dagiti ubbing manipud iti Kinder agingga iti Grado 3 ti elementaria. Mangruginto met ti transision daytoy iti Filipino ken English iti Maikapat a Grado agingga iti Maikanem, agingga nga agbalinto a dagiti laengen dua a lengguahe (Filipino ken English) ti maaramat iti panagisuro iti sekundaria.

Malaksid a salungasingenna ti probision ti Konstitusion, panangiruremen met iti dayawtayo a kas pagilian ti kontrobersial a pagalagadan ti SCA a mangdusa kadagiti adalanda nga agsao iti nakayanakanda a lengguahe, malaksid pay a labsingen daytoy ti karbengan dagiti ubbing a mangipeksa iti riknada iti bukodda a pagsasao.

Adda metten kapadana a resolusion nga indatag ti Kabataan Partylist iti Kongreso idi pay laeng 2011, a mangkidkiddaw iti panagpalutpot ti Kongreso kadagiti ipakpakat nga addang dagiti pagadalan a mangital-o ti English babaen ti panangdusada kadagiti adalanda nga agsao iti Filipino ken ania man a rehional a lengguahe.

Segun iti Kabataan, saan a rason ti pannakaipapaigid ti lengguahetayo iti ay-ayat dagiti pagadalan a mangsanay kadagiti adalanda nga agsao iti English a kas panagsaganada nga agtrabaho iti sabali a pagilian wenno makaala iti nangatngato ken dekalidad a trabaho iti masakbayan. Kasla met ngamin ipakpakitanan a nababa laeng unayen dagiti nakayanakantayo a pagsasao.

Kasla ngarud awan ti nangipangag iti daydi a resolusion ta no adda, amangan no saanen a napasamak ti kaso dagiti tallo nga estudiante ti SCA. Ita ngarud ta kasla naulit a naidatag ti kapadana a resolusion, manamnama a pangrugianen daytoy ti pannakaikkaten ti English-only policy kadagiti pagadalantayo.

Panaglabsing iti “Human Rights”
Sinalungasing pay ti SCA ti karbengan a kas tao (human rights) dagiti estudiante. Segun iti report, adda metten grupo a nangidatag iti reklamo iti Commission on Human Rights (CHR) kontra iti eskuela. Ipagpaganetget ngamin ti Universal Declaration of Human Rights, kangrunaan a pagtataudan ti prinsipio ken mandato ti komision, ti panangilaksid iti ania man a klase ti diskriminasion ken ti panangital-o iti karbengan ti tunggal maysa a maipaayan iti edukasion.

Nalawag a diskriminasion ti impakat ti SCA ta linapdanna ti pannakaaramat ti Ilokano iti kampusna, idinto a daytoy ti kangrunaan a lengguahe a maar-aramat iti Siudad ti Laoag,iti Ilocos Norte ken aminen a lugar a paggapuan ti mapan a 7 a milion (segun iti sensus idi 2000) nga Ilokano. No lengguahe, kunatayo, sakupenna metten ti puli ti maysa a tao, wenno ti naggapuanna a lugar, a pakairamanan metten ti kultura ken kaamaanna. Saan met ketdi a dakes ti English-only a pagalagadan, ta mapalpalubosan met daytoy a maipakat kadagiti pagtrabahuan wenno negosio. Nupay kasta, adda dagiti addang wenno pagannurotan a rumbeng a masurot tapno maliklikan ti diskriminasion. Ngem sabalin a saritaan no maipakat daytoy iti edukasion ta addan nabatad a pagalagadan a mangiparpariten iti daytoy.

Masirsirip pay ti panaglabsing ti SCA iti pagalagadan ti DepEd. Ta no agbasartayo iti mismo nga student handbook ti eskuela, “reprimand” wenno pormal a panangunget wenno pammabalaw laeng koma ti pannusa dagiti estudiante. Ngem iti panangipakatda iti expulsion kadagiti tallo nga estudiante, kas man kas kadagsen metten ti panagsao iti Ilokano dagiti adayo a nadakdakes nga aramid a mabalin a pakakugtaran ti maysa nga estudiante, kas koma iti panagkopia iti eksamen ken panangitugot kadagiti pornographic materials iti kampus.

Segun ken ni Assistant Secretary Tonisito Umali iti DepEd, awan ti ubing a makugtaran iti eskuela gapu laeng iti panagsaona iti Ilokano, uray adda dayta nga English-only a pagalagadan ti eskuela. Ken kangrunaanna, no expulsion ti pannusa a mayawat iti ubing, rumbeng nga adda pammalubos manipud iti opisina ni DepEd Secretary Armin Luistro.

Naiget ngamin ti kampania ti departamento a maipaayan koma amin nga ubbing iti gundaway a sumrek iti pagadalan. Saan ngarud a makatulong dagiti eskuela a kas iti SCA nga awan man laeng sawsawirda a mangkugtar lattan kadagiti adalanda iti bassit laeng a panaglabsingda. Dakkel ti epekto ti maysa nga ubing no ma-expel iti pagadalan, a masansan nga agtinnag laengen daytoy nga out-of-school youth.

Agsaotayo Latta iti Ilokano
Agpayso nga adda karbengan dagiti pagadalan a mangaramid iti bukodda a pagannurotan a mangdisiplina kadagiti adalanda, ngem ania man a pannusa, rumbeng a mayannatup iti inaramid ti ubing a naglabsing.

Ti edukasion ti manamnama unay nga instrumento a pangkontratayo iti ania man a diskriminasion iti gimong. Dakkel ngarud a karit daytoy kadagiti mangisursuro ken mangimatmaton kadagiti pagadalan. Isuroda koma kadagiti ubbing no kasano ti agpanunot, saan a laeng no ania ti rumbeng a maammuanda, iti kasta nalaklaka a maanagda nga amin a sawen ken aramidenda nga adda pakaseknan ti sabali a tao wenno ti gimong, awan koma ti al-alaenda a maysa a pammati, maris ti kudil, seksualidad, edad, ken puli no hustisia ken karbengan nga agadal ken agtrabaho ti mapagpapatangan.

Ala, agsaotayo latta iti Ilokano! Ipagpannakkeltayo daytoy a nakayanakantayo a lengguahe, saan laeng a kas maysa nga umili nga agay-ayat iti naggapuanna a lugar ken puli, no di pay ket kas maysa nga umili nga agtamed iti paglintegan ti bukodtayo a pagilian.--O


(Naipablaak iti Bannawag, Agosto 26, 2013 a bilang.)

Nakayanakan a pagsasao, nakiddaw nga itandudo koma dagiti pagadalan

Kiniddaw ti maysa a grupo dagiti mannurat iti Ilocos Norte itay lawasna ti panagtignay ti Departamento ti Edukasion ken dagiti lokal a gobierno tapno mamimpinsanen nga ibasura dagiti pagadalan, publiko man wenno pribado, ti pagannurotanda a pannakaiparit ti panagsao iti nakayanakan a pagsasao iti uneg ti kampusda; ketdi, itandudo koma dagiti pagadalan ti pannakaipateg ti nakayanakan a pagsasao.

Mainaig ti kiddaw ti grupo, ti Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano iti Ilocos Norte (GUMIL Ilocos Norte), iti panangpatapuak ti Saviour’s Christian Academy iti Siudad ti Laoag iti tallo nga estudianteda gapu iti panagsaoda iti Ilokano iti uneg ti kampusda.

Maibatay iti resolusion ti gunglo nga indatagda iti Central Office ti DepEd ken kadagiti maseknan nga ahensia ken tattao, nakondenar ti inaramid ti SCA iti panangpatapuakna kadagiti estudiantena a da Keinee Bautista, Carl Andrew Abadilla and Samuel Respicio gapu iti panagsao dagitoy iti Ilokano iti kampus ti pagadalan.
Kuna ti gunglo a nagbiddut ti SCA iti inaramidna ta maibatay iti mismo a handbook ti pagadalan, saan a kastoy ti rumbeng a dusa kadagiti aglabsing iti nasao a pagalagadan.

Malaksid iti daytoy, naitudo pay ti pananglabsing ti SCA iti wayawaya nga agsao ken mangyebkas iti kapanunotan a kas sagudayen ti Konstitusion ken iti dina panangikankano iti Universal Declaration of Linguistic Rights a mangited iti karbengan iti asino man a mangaramat iti kabukbukodanna a lengguahe iti ania man a situasion.

Malaksid itoy, kuna ti gunglo a maikontra ti panangiparit iti panangaramat iti nakayanakan a pagsasao iti uneg ti kampus iti pagalagadan ti Mother Tongue-Based Multilingual Education.

Inyebkas pay ti gunglo ti siddaawna iti kaadda pay laeng pagadalan iti bukodda a lugar a mangipakpakat iti daan ken saanen a maibagay iti panawen a pagalagadan.


(Naipablaak iti Bannawag, Agosto 26, 2013 a bilang.)

Pagalagadan iti Pagadalan: Kasano ti Kadagsen ti Rumbeng a Dusa?

Ni LINDA T. LINGBAOAN

ITAY laeng nabiit, adda naipadamag iti telebision a tallo nga estudiante a “nabalakadan nga umakar” iti sabali a pagadalan gapu laeng iti panagsaoda iti Ilokano iti kampus ti nasao a pagadalan.

Nasaludsodko iti bagik idi mangngegko daytoy: Pakabasolan kadi ti panagsao iti nakayanakan wenno nariingan a pagsasao? Ken kaano a nagbalin nga alagaden ti maysa a pagadalan ti panangiparit ti maysa nga estudiante nga agsao iti Ilokano?

Malagipko nga idi nagadalak iti pribada nga eskuela idi addaak pay laeng iti elementaria, adda idi praktismi nga agipasa iti kunkunami a “fine card.” Idagdagadag idi dagiti maestrami ti panagsaomi iti Ingles tapno makaadalkami kano nga agsao iti “nasayaat” nga Ingles. Tapno mapraktismi daytoy, naimbento ti fine card a maipasa iti tunggal estudiante (iti laeng grado ken seksion a ‘yan ti estudiante) a matiliwan nga agsasao iti Ingles. Ngem kas pagaammok, awan ti pagalagadan ti eskuela a mangiparit iti agsao iti Ilokano wenno ania man a nariinganmi a pagsasao ket awan met ti nadagsen a dusa a maipatay iti estudiante nga agsasao iti kasta. No ut-utobek ita, saan a napatan-ay ti fine card ti panagsaok iti Ingles. Nasursurok ti agsurat ken agsao iti nasayaat nga Ingles babaen ti kinaanepko nga agbasa uray idi diak pay la maaw-awatan ti konteksto ti basbasaek. Inkakaubingak ti interesko nga agbasa ta dayta ti nariingak a kultura iti pagtaengan, uray komiks ti immuna a nagsursuruak a binasa. Nalaklaka met a nasursurok ti agbasa gapu ta Ilokano ti immuna a binasbasami a libro. Nalaka nga ipatarus dagiti letra ken maawatak ti basbasaek ta makaawatak iti oral nga Ilokano. Ket idi ammokon a basaen ti Ilokano, pinadaskon ti agbasa iti Ingles idi addaak iti Maikadua. Nalaklaka a basaen ti maikadua a pagsasao no namastermon ti ti agbasa iti nariingam a pagsasao.

Ania ngarud ti epekto ti fine card kaniak? No saan man a nasakit iti bolsa (ta agbayadka iti salapi—napateg idin daytoy—no sika ti maudi a pakaipasaan ti card), dika makaatension iti klase no adda ti card kenka ta agtiltiliwka iti kaklaseam nga agsao iti Ilokano, aglalo la ngaruden no dandanin malpas ti klase iti malem ket kayatmo a maipasa a dagus ti card tapno dika agmulta iti salapi.

No kastoy ti epekto ti fine card kaniak, ania ngata ti epekto ti panangyulog iti dusa ti mismo nga eskuela iti estudiante nga agsao iti nariinganna a pagsasao? Nasken kadi nga isubo ti ganggannaet a pagsasao iti agad-adal idinto a ti mismo a nariinganna a pagsasao ket dina pay kabesado?

Napadasak met ti nangisuro iti kolehio ket nakitak ti rigat dagiti dadduma nga estudiante a mangawat iti Ingles. Saan a kuneng dagitoy ta no agsaludsodak kadakuada iti Ilokano, masungbatandak met. Mabalin a maawatanda ti ibagbagak ngem saanda laeng a mayebkas ti bagbagida iti Ingles.

Panangiparit kadi nga agsaoda iti nariinganda a pagsasao ti solusion daytoy?

Panagkunak, saan a daytoy ti sungbat. Adda iti sistema ken kalidad ti panagisuro daytoy. Umuna, sanay kadi dagiti maestra a mangisuro iti nariinganda a pagsasao? No sanayda, mai-translate wenno maipatarusda kadi daytoy iti sabali a pagsasao?

Saan nga asi-asi ti akem ti maestra iti biag ti agad-adal. Iti kanito a nagdesision ti mangisursuro a daytoy ti kayatna a propesion, nasken nga uray isuna, saan nga agsardeng nga agadal ken mangpatan-ay iti ammona. Kas kuna ti propesorko idi, “No mailawlawagmo ti konsepto a kas iti estadistika iti di nakalpas iti hayskul a lelangmo, iti wagas a maawatan daytoy, nalaingka a mannursuro.” Adda dagiti konsepto a nasken a maipasagepsep iti ubing iti nariinganna a pagsasao tapno nalaklaka a maawatan ken sumnek iti panunotna daytoy. Ti kabaelan ti ubing, saan laeng nga agpanunot, no di pay agsapul ti koneksion dagiti konsepto ken bambanag ti kaskenan iti panagisuro. Kuna dagiti edukador a kababaan a lebel ti panagsursuro ti panagikabesa.

Isu nga addan dagiti eskuela nga iti pay laeng naganus a panunot dagiti ubbing, ipaspasagepsepdan ti panagpanunot dagitoy a saan laeng a nasken nga agikabesada no di pay nasken a masanayda nga agsaludsod. No ipakitam ti maysa a bola, saan laeng a ti nagan ti bola ti nasken nga ikabesada. Nasken nga adda konsepto a mabukel iti panunotda. Ania ti kolor daytoy? Ania ti langana? Ania ti pakaaramatanna? Dakkel kadi wenno bassit? Babassit ngem nasken a konsepto para iti naganus a panunot. Ken isuro daytoy iti pagsasao a maawatan ti ubing.

Kadagiti eskuela nga agduduma ti nariingan dagiti ubbing a pagsasao, mabalin nga agusar ti maestra iti dua wenno tallo a pagsasao iti panagpalawagna. Ngem nasken nga adda pagsasao nga ipangrunana nga usaren iti panagisurona. Daytoy ti punto a kayat nga ipasagepsep dagiti mangipagpagna iti Mother Tongue Based-Multilingual Education (MTB-MLE) a sinuportaran met ti DepED Order No. 74 s. 2009 a pinirmaan ni Jesli Lapus idi 2009.

Kastoy ti linaon ti maikadua a punto iti nasao nga order a napauluan iti Institutionalizang Mother Tongue-Based Multilingual Education (MLE):

Mother Tongue-Based Multilingual Education, hereinafter referred to as MLE, is the effective use of more than two languages for literacy and instruction. Henceforth, it shall be institutionalized as a fundamental educational policy and program in this Department in the whole stretch of formal education including pre-school and in the Alternative Learning System (ALS).

No pati DepEd ket idagadagna ti pannakasurot daytoy idi pay laeng 2009, apay nga adda pay laeng pagadalan a nasken a mangdusa iti ubing nga agsao iti nariinganna a pagsasao?

Nalaklaka a maawatan ti ubing ti ad-adalenna no isuro daytoy iti pagsasao a nariinganna. Ket inton nalawlawagen dagitoy a konsepto kenkuana ken addan nabisked a pundasionna iti daytoy a pagsasao, mabalinen nga usaren ti sabali a pagsasao a mangilawlawag kadagiti dadduma pay a ganggannaet a konsepto. Mangrugi iti puon nga agpangato ti modo ti panagisuro no masurot daytoy.

Isu a panagkunak, adda karbengan dagiti agad-adal nga agsao iti nariinganda a pagsasao a saan a nasken a madusada no daytoy ti umno a wagas a mayebkasda ti bagbagida. Uray pay iti uneg ti pagadalan, no marigatan ti ubing nga agsao iti Ingles wenno Tagalog no maawagan nga ag-recite, rumbeng a denggen daytoy ta paset daytoy ti karbenganda kas tao.

Maikadua nga isyu, nasken kadi a pagbalinen a paset ti pagalagadan ti eskuelaan ti “pannakadusa” ti ubing nga agsao iti nariinganna a pagsasao? Pinalabsak ti handbook ti anakko nga ages-eskuela iti pribado a pagadalan ket awan ti nakitak a kastoy nga alagaden. Kasla saan nga umno nga adda kastoy nga alagaden iti maysa nga eskuela a nakabase pay met ngarud iti Kailokuan. No baliktadentayo ti situasion, no adda koma idiay London daytoy nga eskuela, kasla iparitda nga agsao iti Ingles ti patneng a British!

Adda panagadal nga insayangkat ni Raul Pertierra, ganggannaet nga antroplogo, iti maysa nga ili iti Ilokos. Segun ken ni Pertierra, adu dagiti nagannak a pageskuelaenda dagiti annakda, saan a tapno isaganada ida nga agserbi iti lugarda wenno iti pagilian no di ket tapno agtrabahoda iti sabali a pagilian gapu ta agtrabtrabaho met dagiti dadakkelda iti ganggannaet a pagilian kas OFW. Mabalin a daytoy ngata ti rason no apay nga adda eskuela a kayatda nga Ingles ti panagsao dagiti estudianteda tapno maisagana dagitoy para iti panagtrabahoda iti sabali a pagilian. Ngem nasken kadi a pagbalinenda a paset ti alagaden ti eskuelaan ti panangiparitda kadagiti amin nga estudiante nga agsao iti Ilokano?

Ken no madusa man ti estudiante, nasken kadi a “balakadan daytoy nga umakar” iti sabali nga eskuela no dandanin agtengnga ti semestre? Kadagiti adda annakda nga agbasbasa iti pribado a pagadalan, dagiti nagannak ti “madusa” aglalo no nabayadandan ti matrikula iti dayta a semestre. Ken ania nga eskuela ti mangawat iti estudiante no sumagmamano a bulanen a nangrugi ti klase sa umakar daytoy? Adda kadi naibudi a konsiderasion ti eskuela para kadagiti nagannak no iti kastoy a panaglabsing ket katukadna ti panangpapanaw iti ubing iti nakaitalkanna a pagadalan? Panagkunak, ad-adu ti nadagdagsen a panaglabsing a mabalin a mapatawan ti nadagsen a dusa.

Nasken siguro nga adalen manen dagiti administrador dagiti alagadenda kadagiti pagadalan nga ad-adda koma nga agiray iti pagsayaatan ti agbasbasa a saan met a madehado ti eskuela. Ken nasken siguro a makonsulta met dagiti nagannak a kangrunaan a mangsupsuporta kadagitoy a pagadalan tapno mangngeg met ti kapanunotan dagitoy.—O

(Ti autor: Dati a kameng ti Bannawag, agpapaay ita a Senior Editor iti University of the Philippines Press, Diliman, Q.C.. Naipablaak ti artikulo iti ngato iti Bannawag, Agosto 26, 2013 a bilang.)

Komusta ti MTB-MLE?

Komusta ti MTB-MLE? 
Ni PRESCILLANO N. BERMUDEZ

ITI panaglukat dagiti pagadalan iti School Year 2012-2013 a damo a pannakaipakat ti pannakausar ti nakayanakan a pagsasao iti pannakaisuro dagiti agad-adal wenno ti mother tongue based-multilingual education (MTB-MLE), adu ti naragsakan, nangruna dagiti ubbing nga agad-adal ta nalakan a maawatanda ti isursuro ti maestrada. Mairaman ditan ti apokomi a kaserserrek a Grade I iti Juan C. Laya Memorial School ditoy San Manuel, Pangasinan nga ilimi a nagkuna idi dinamagmi no ania ti padasna iti umuna nga aldawna iti eskuela a kas Maikamaysa, “Naglaka met gayam ti ag-Grade 1.”

Nupay kasta, akuen met dagiti nakasarsaritami a titser ditoy ilimi nga agkarkarawada, no labsen ti agsao, no kasano ken no ania ti nasayaat nga aramidenda tapno pumudno ti tarigagay ti MTB-MLE a mangpasayud iti panagadal babaen ti pannakaaramat ti nakayanakan a dila.

No agparikut dagiti mangisursuro iti MTB-MLE kadagiti disso a pagnaedan dagiti Ilokano, nakarkaro pay ti panagparikut dagiti mangisursuro iti nakayanakan a pagsasao kadagiti disso nga aglalaok dagiti pupils-da. Daytoy ti natakuatanmi iti pannakipatpatangmi ken ni Mrs. Blanche G. Cayaban, Teacher III iti Rizaluna Elementary School iti Brgy. Rizaluna, Cordon, Isabela. Ilokano ti kaaduan nga agnanaed iti Cordon. Ngem gapu ta dumna daytoy pagserkan nga ili iti probinsia ti Isabela manipud Manila iti Nueva Vizcaya ken Ifugao, dagiti tribu a dumna iti Cordon, ageskuela dagiti annakda iti pagadalan primaria iti patad nga as-asideg ngem dagiti bukodda a pagadalan iti kabambantayan. Mairaman ditoy ti Rizaluna Elementary School. Nupay makapagsao dagiti katutubo iti Cordillera iti Ilokano, nabatad a saan a daytoy ti nakayanakanda a pagsasao. “Awan pagpilianmi – mairamanda iti panangisuromi iti nakayanakantayo a pagsasao,” kinuna ni Mrs. Cayaban.

Patienmi a maysa a pagparikutan dagiti mangisursuro ti limitado nga ammoda iti umno nga ispeling ken grammar ti lengguahe nga Ilokano a pinakaro pay dagiti nabatad a biddut a linaon dagiti MTB-MLE Grade 1 Learner’s Material (Units 1 & 2) Ilokano nga insagana a mismo ti Instructional Materials Council Secretariat (IMNCS) ti Department of Education.

Daytoy tallo a volume a workbook ti kangrunaan ita a maar-aramat iti pannakaisuro ti MTB-MLE iti Rehion I ken II.

Adtoy ti sumagmamano a biddut a nadlawmi kadagiti workbook:

Biddut nga ispeling. Kas koma iti balikas nga “agipurwak” nga “agipuruak” koma a kas maibatay iti Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano nga inruar ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ken impablaak ti Bannawag.

Dimi met mautob no apay a ti balikas a “patugotan,” nagbalin a “patuggutan” (nadoble ti letra g) iti workbook.

Sabali laeng dagiti biddut iti panagusar kadagiti ligatura “a” ken “nga” ken iti panagusar kadagiti letra “o” ken “u” (a kas makita met laeng iti patuggutan).

Ken biddut pay ti panagaramat iti paudi wenno suffix. Iti Ilokano, a maigidiat iti maar-aramid iti Filipino, kanayon a maisilpo ti paudi iti stem word, kas koma “addaantayo,” saan ket nga “addaan tayo.”

Biddut, kunami ta saan a sinurot dagiti workbook dagiti pagannurotan iti ortograpia ken gramatika Ilokana a nabayagen a sursuroten dagiti mannurat nga Ilokano. No adda man pagannurotan a sinurot dagiti nangsurat kadagiti workbook, nasayaat koma no ipakitada met.

Adu pay dagiti biddut kadagiti workbook a nadlawmi ket nabatikami ngarud a nagngatangata no kasano a mailangoy dagiti titser ti MTB-MLE.

Ala, wen, adda naikahon a pakaammo iti maudi a bulong ti MTB-MLE Grade 1 Learner’s Material ILOKANO nga agkidkiddaw iti yaawag iti IMCS no adda saludsod ken makuna kadagiti linaon dagiti workbook. Ngem ania koma ti pagimbagan nga ibunga dagiti makuna iti linaon dagiti workbook – kas kadagiti sumagmamano a nadakamat iti ngato? Madaman a maar-aramat dagiti workbook a pannakabiblia ita dagiti mamaestra iti MTB-MLE!

Makapaladingit nga akuen ti kinapudno a maisungani iti nadarisay a panggep a pannakaisuro ti umno a pannakaisurat ken pannakaammo iti umno nga ortograpia ken gramatika Ilokana ti maisursuro ken maipaspasagepsep ita kadagiti agad-adal. Naliklikan koma daytoy no naipabasa koma nga immuna dagitoy kadagiti school head iti Region I ken Region II a pakaibilangan dagiti mabigbig ken matalek a mannurat nga Ilokano. –O


(Naipablaak iti Bannawag, Pebrero 11, 2013 a bilang.)

Manipud iti Editor -- Agosto 20, 2012

Iti umuna a panagpapatang dagiti nangurnos iti “Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano” idi Setiembre 30, 2011 a da (sango, maikadua ken maikatlo iti kanigid) Dr. Francisca S. Nicolas, Direktor, Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino, Siudad ti Batac; ken Juan S.P. Hidalgo, Jr., sigud a Managing Editor ti Bannawag; ken da (likud, agpakanawan) Dionisio S. Bulong, sigud nga Editor-in-Chief ti Bannawag; ken Cles B. Rambaud, agdama a Managing Editor ti Bannawag; iti pannarabay da (sango, maikadua iti kanawan) Atty. Concepcion H. Luis, Komisioner ti KWF a mangibagi iti lengguahe nga Ilokano; ken Dr. Leticia Macaraeg (kakanawanan), resident linguist ti KWF. Nairaman iti ladawan ni Ella H. Huertas ti KWF (sango, kakanigidan) a nagpaay a sekretaria ti grupo. Saan a nairaman iti ladawan ni Jose Laderas Santos, Pangulo a Komisioner ti KWF. Naala ti ladawan iti opisina ti KWF iti Malakanyang, Manila.

Pakaidayawan ti Bannawag ti mangipablaak iti opisial nga Ortograpia Ilokana nga inaprobaran ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF), ti ahensia ti gobierno nga adda iti babaen ti Opisina ti Presidente, a nadutokan a mangsaluad, mangpatan-ay ken mangparang-ay iti lengguahe a Filipino babaen, malaksid pay dagiti sabsabali a wagas, ti pannakaparang-ay met dagiti rehional a lengguahe a pakairamanan ti Ilokano, tapno mapataud ti maysa a lengguahe a maawatan ti sangapagilian.

Dakkel ketdi ti naaramidan ti panangipatungpal ti Departamento ti Edukasion iti Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE), wenno pannakaaramat dagiti nakayanakan a pagsasao iti pannakaisuro dagiti agad-adal agingga iti Maikatlo a Tukad iti elementaria, a narugian itoy a tawen kadagiti agad-adal iti Umuna a Tukad, tapno agmata daytoy nabayagen a panggep ti KWF. Naamiris ngamin dagiti edukadortayo, a kas met iti pannakaamiris dagiti edukador kadagiti sabsabali a pagilian, ti kinapateg ti nakayanakan a lengguahe (mother language) a kas umuna a pagsusuan iti adal dagiti ubbing sakbay nga agsusoda iti adal babaen ti ania man a ganggannaet a lengguahe.

Ita, no kunatayo nga opisial ti maysa nga ortograpia, kayatna a sawen nga isu dayta ti bigbigen ti gobierno nga ispeling wenno pannakaisurat, agraman agraman pannakausar ken pannakaisao dagiti balikas ti maysa a lengguahe. Iti biang daytoy opisial nga Ortograpia Ilokana a rugian ti Bannawag nga ipablaak iti daytoy a lawas, adda kadatayo no surotentayo wenno saan. Nupay kasta, maibilin ketdi a daytoy ti masurot nga ortograpia dagiti libro wenno ania man a pagbasaan a pakaaramatan ti lengguahe nga Ilokano a mausar kadagiti pagadalan iti pagilian ken kadagiti amin a sinurat iti Ilokano a kasapulan ti gobierno.

Kadagiti agbasbasa iti Bannawag, madlawda la ketdi a saan a ganggannaet kadakuada daytoy nga opisial nga Ortograpia Ilokana ta naibatay, kangrunaanna, daytoy iti ortograpia nga ar-aramaten ti Bannawag. No apay a nausar ti ortograpia ti Bannawag a kas kangrunaan a nagibatayan, agsipud ta daytoy nga ortograpia ti inawaten, idi pay, dagiti mangad-adal iti lengguahe nga Ilokano a pakairamanan dagiti mannurat, edukador, agsuksukisok ken aminen nga adda pakainaiganna iti nasao a lengguahe. Nasken pay ngamin a maibatay, kangrunaanna, ti opisial nga ortograpia kadagiti naipablaaken a sinurat manipud kadagiti mabigbig a pagbasaan.

Patien ketdi ti KWF a mabalin nga adda pay laeng pagkamtudan daytoy nga ortograpia nangruna ket awan met ti maibaga nga ortograpia ti ania man a lengguahe a dinton aglasat pay iti panagbalbaliw nangruna kadagiti “sibibiag a lengguahe” a pakairamanan ti Ilokano. Nupay kasta, iti agdama, patien met ti ahensia a daytoy ti kasikenan nga ortograpia ti lengguahe nga Ilokano a mabalin nga idiayana iti sibubukel a puli ni Ilokano ken kadagiti amin nga adda pakaseknanna iti lengguahe nga Ilokano.

Dakamatenmi met ditoy a saan met ngata a dakes no makipagrambaktayo iti kaaddan ti opisial nga ortograpia ti lengguahe nga Ilokano, umuna a pannakapasamak daytoy iti pakasaritaan ti pulitayo nga Ilokano. Kadagupan ti nasurok a 170 a kabukbukodan a lengguahe (saan a dialekto) iti Filipinas, dua pay laeng ti addaan iti opisial nga ortograpia—umuna ti Filipino; maikadua ti Ilokano. Ania, iti panagkunayo, saan kadi a rumbeng a pakaragsakantayo dayta?

--CLES B. RAMBAUD

Bulan ti Lengguahe, nakiddaw a rambakan dagiti amin nga LGUs

Kiniddaw ti Department of Interior and Local Government (DILG) kadagiti amin a local government units (LGUs) ti panangpaliiwda iti Buwan ng Wikang Pambansa ti pagilian iti daytoy umay nga Agosto a kas pangitandudo iti panangipateg iti pagilian ken iti nabaknang a pakasaritaanna.

Ti tema ti pannakalagip ti Buwan ng Wikang Pambansa ita tawen: “Tatag ng Wikang Filipino, Lakas ng Pagka Pilipino.” Idauluan ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ti selebrasion nga agpanggep a mangpapigsa iti lengguahe a Filipino tapno ad-adda pay a sumiken ti langenlangen dagiti umili a Filipino.

Para iti Agosto 1 agingga iti 7, maisentro ti parambak iti “Pitumpu’t Limang Taon sa Pagsusulong ng Wikang Filipino sa Edukasyong Filipino”; para iti Agosto 8 agingga iti 14, “Filipino at Iba Pang mga Wika sa Pilipinas: Lakas ng K to 12 at Mother Tongue Based-Multilingual Education (MTB-MLE)”; para iti Agosto 15-21, “Wikang Filipino at Iba Pang Wika sa Rehiyon: Wika ng Bayan sa Kapayapaan”’ para iti Agosto 22-28, “Wikang Filipino, Wikang Panlahat para sa Matatag na Lipunang Filipino”; ken para iti Agosto 29-31, “Wika ay Kakambal ng Kapayapaan sa Pagtahak sa Tuwid na Daan.”

(Naipablaak iti Bannawag, Agosto 6, 2012 a bilang.)