Ortograpia Ilokana

Lugayak man dagiti amin a timmulong iti pannakaurnos ti Ortograpia Ilokana ("Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano," Bannawag, Agosto 20, 2012-Oktubre 1, 2002).

Idi padpadasek pay laeng ti agsurat iti salaysay ken sarita iti Ilokano, napanak nagatendar iti Iluko Creative Writing Forum a naangay idiay Don Mariano Marcos Memorial State University, San Fernando, La Union idi 2004. Ti kangrunaan a gapu a kinayatko ti napan nagatendar ket tapno mapanko damagen no adda magatang a diksionario iti Ilokano a kas iti sinurat daydi Apo Gregorio C. Laconsay (Iluko-English-Tagalog Dictionary) wenno libro a mabalinko nga usaren a reperensia iti panagsurat iti Ilokano ngem awan kanon ti kopia ti nasao a diksionario isu nga imbalakadna a kas sunona, agbasaak nga agbasa iti Bannawag tapno masursurok ti ispeling ken estilo ti panagsurat iti Ilokano. Kasta ti inaramidko ket gapu iti dayta, nakaipadigoak metten iti sumagmamano a sinuratko iti Bannawag.

Nupay kasta, adda latta panagduaduak tunggal mangipadigoak iti sinuratko. Iti panagriknak ngamin, tultuladek laeng ti ispeling dagiti balikas nangnangruna dagiti naadaw kadagiti sabasabali a lengguahe ngem diak met ammo ti gapuna no apay a kasdiay ti ispeling dagitoy a balikas.

Gapu iti pannakaipablaak ti “Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano,” maragsakanak la unay ta addan opisial nga ortograpia ti lengguahe nga Ilokano ken nataltalged metten ti riknak maipanggep iti pannakaisurat agraman pannakausar ken pannakaisao dagiti balikas nga Ilokano.

Iti sabali a bangir, sadino ti mabalin a pakagatangak iti uppat a kopia ti “Tarabay”? Napintas nga ipasarabo kadagiti gagayyemko a mannursuro ken mannurat.

--Gloria Lorenzana Agas

   97 San Geronimo Street

   Barangay Quirino

   Tagudin 2714, Ilocos Sur

Iti pannakaipablaak ti Ortograpia Ilokana, nakuna sadiay a “Patien ketdi ti KWF (Komisyon sa Wikang Filipino) a mabalin nga adda pay laeng pagkamtudan daytoy nga ortograpia…Nupay kasta, iti agdama, patien ti ahensia a daytoy ti kasikenan nga ortograpia ti lengguahe nga Ilokano….” Wen, nupay “kasikenan,” mabalin nga adda pay laeng “pagkamtudan” ti ortograpia. Dayta ti gapuna a kuna ti KWF a tangay naipablaaken ti ortograpia iti maysa a magasin a nasaknap ti sirkulasionna (iti Bannawag), sapay koma ta nabasa metten daytoy dagiti adda pakaseknanna iti lengguahetayo ket ipeksada met ti kapampanunotanda maipanggep iti daytoy nga ortograpia ta bareng maatur dagiti nagkamtudan dagiti naidatag a pagannurotan, no adda man, sakbay nga ipablaak a mismo ti ahensia daytoy a kas pampleto a maibunongto, nangruna kadagiti pagadalan (ket bareng ipaayto a kaasi ti KWF ta patulodanna ni Ma’am Gloria). Kuna ti KWF a maikkan iti gundaway ti amin a mangipeksa iti kapampanunotanda maipanggep kadagiti naidatag a pagannurotan agingga iti Oktubre 31, 2012. Ag-e-mail iti bannawagmagazine.mb@gmail.com. –Editor)

(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 22, 2012 a bilang, "Ti Makunami."

Manipud iti Editor -- Agosto 20, 2012

Iti umuna a panagpapatang dagiti nangurnos iti “Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano” idi Setiembre 30, 2011 a da (sango, maikadua ken maikatlo iti kanigid) Dr. Francisca S. Nicolas, Direktor, Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino, Siudad ti Batac; ken Juan S.P. Hidalgo, Jr., sigud a Managing Editor ti Bannawag; ken da (likud, agpakanawan) Dionisio S. Bulong, sigud nga Editor-in-Chief ti Bannawag; ken Cles B. Rambaud, agdama a Managing Editor ti Bannawag; iti pannarabay da (sango, maikadua iti kanawan) Atty. Concepcion H. Luis, Komisioner ti KWF a mangibagi iti lengguahe nga Ilokano; ken Dr. Leticia Macaraeg (kakanawanan), resident linguist ti KWF. Nairaman iti ladawan ni Ella H. Huertas ti KWF (sango, kakanigidan) a nagpaay a sekretaria ti grupo. Saan a nairaman iti ladawan ni Jose Laderas Santos, Pangulo a Komisioner ti KWF. Naala ti ladawan iti opisina ti KWF iti Malakanyang, Manila.

Pakaidayawan ti Bannawag ti mangipablaak iti opisial nga Ortograpia Ilokana nga inaprobaran ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF), ti ahensia ti gobierno nga adda iti babaen ti Opisina ti Presidente, a nadutokan a mangsaluad, mangpatan-ay ken mangparang-ay iti lengguahe a Filipino babaen, malaksid pay dagiti sabsabali a wagas, ti pannakaparang-ay met dagiti rehional a lengguahe a pakairamanan ti Ilokano, tapno mapataud ti maysa a lengguahe a maawatan ti sangapagilian.

Dakkel ketdi ti naaramidan ti panangipatungpal ti Departamento ti Edukasion iti Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE), wenno pannakaaramat dagiti nakayanakan a pagsasao iti pannakaisuro dagiti agad-adal agingga iti Maikatlo a Tukad iti elementaria, a narugian itoy a tawen kadagiti agad-adal iti Umuna a Tukad, tapno agmata daytoy nabayagen a panggep ti KWF. Naamiris ngamin dagiti edukadortayo, a kas met iti pannakaamiris dagiti edukador kadagiti sabsabali a pagilian, ti kinapateg ti nakayanakan a lengguahe (mother language) a kas umuna a pagsusuan iti adal dagiti ubbing sakbay nga agsusoda iti adal babaen ti ania man a ganggannaet a lengguahe.

Ita, no kunatayo nga opisial ti maysa nga ortograpia, kayatna a sawen nga isu dayta ti bigbigen ti gobierno nga ispeling wenno pannakaisurat, agraman agraman pannakausar ken pannakaisao dagiti balikas ti maysa a lengguahe. Iti biang daytoy opisial nga Ortograpia Ilokana a rugian ti Bannawag nga ipablaak iti daytoy a lawas, adda kadatayo no surotentayo wenno saan. Nupay kasta, maibilin ketdi a daytoy ti masurot nga ortograpia dagiti libro wenno ania man a pagbasaan a pakaaramatan ti lengguahe nga Ilokano a mausar kadagiti pagadalan iti pagilian ken kadagiti amin a sinurat iti Ilokano a kasapulan ti gobierno.

Kadagiti agbasbasa iti Bannawag, madlawda la ketdi a saan a ganggannaet kadakuada daytoy nga opisial nga Ortograpia Ilokana ta naibatay, kangrunaanna, daytoy iti ortograpia nga ar-aramaten ti Bannawag. No apay a nausar ti ortograpia ti Bannawag a kas kangrunaan a nagibatayan, agsipud ta daytoy nga ortograpia ti inawaten, idi pay, dagiti mangad-adal iti lengguahe nga Ilokano a pakairamanan dagiti mannurat, edukador, agsuksukisok ken aminen nga adda pakainaiganna iti nasao a lengguahe. Nasken pay ngamin a maibatay, kangrunaanna, ti opisial nga ortograpia kadagiti naipablaaken a sinurat manipud kadagiti mabigbig a pagbasaan.

Patien ketdi ti KWF a mabalin nga adda pay laeng pagkamtudan daytoy nga ortograpia nangruna ket awan met ti maibaga nga ortograpia ti ania man a lengguahe a dinton aglasat pay iti panagbalbaliw nangruna kadagiti “sibibiag a lengguahe” a pakairamanan ti Ilokano. Nupay kasta, iti agdama, patien met ti ahensia a daytoy ti kasikenan nga ortograpia ti lengguahe nga Ilokano a mabalin nga idiayana iti sibubukel a puli ni Ilokano ken kadagiti amin nga adda pakaseknanna iti lengguahe nga Ilokano.

Dakamatenmi met ditoy a saan met ngata a dakes no makipagrambaktayo iti kaaddan ti opisial nga ortograpia ti lengguahe nga Ilokano, umuna a pannakapasamak daytoy iti pakasaritaan ti pulitayo nga Ilokano. Kadagupan ti nasurok a 170 a kabukbukodan a lengguahe (saan a dialekto) iti Filipinas, dua pay laeng ti addaan iti opisial nga ortograpia—umuna ti Filipino; maikadua ti Ilokano. Ania, iti panagkunayo, saan kadi a rumbeng a pakaragsakantayo dayta?

--CLES B. RAMBAUD

Marugian iti Agosto 20, 2012 a Bilang!

 Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano

Wen, mangrugi iti umay a bilang ti Bannawag, maiserye ti opisial nga Ortograpia Ilokana a kas impaulog ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) iti babaen ti liderato da Jose Laderas Santos, Pangulo a Komisioner, ken Atty. Concepcion H. Luis, Komisioner (a mangibagi iti lengguahe nga Ilokano).

Maibilang a maysa kadagiti kapapatgan a paset ti pakasaritaan ti lengguahe ken literatura nga Ilokano, nabukel ti opisial nga ortograpia ti pagsasao nga Ilokano babaen ti panangurnos da sigud a Managing Editor ti Bannawag Juan S.P. Hidalgo, Jr., sigud nga Editor-in-Chief ti Bannawag Dionisio S. Bulong; Dr. Francisca S. Nicolas, PSWF Director, Ilocos Region; ken Cles B. Rambaud, agdama a Managing Editor ti Bannawag.

Dakkel pay ti naitulong dagitoy nga indibidual iti pannakaurnos ti nasao nga ortograpia: Dr. Jim P. Domingo, Joel B. Manuel, Juan Al. Asuncion, Ariel S. Tabag, Sherma E. Benosa, Jose A. Bragado, Ricarte A. Agnes, Elizabeth M. Raquel ken Roy V. Aragon.

Adtoy met dagiti grupo, institusion ken sanga ti gobierno a timmulong: Bannawag; Ilokandia Literary, Historical & Cultural Society; Mariano Marcos State University; Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino iti Siudad ti Batac; DepEd Currimao District, Ilocos Norte; Cagayan State University-Sanchez Mira, Cagayan; GUMIL Filipinas (kangrunaanna dagiti chapters-na a GUMIL Ilocos Norte ken GUMIL Cagayan), SPADE Foundation ken ti Gobierno Probinsial ti La Union.

Manamnama met nga iruar iti mabiit ti KWF ti pampleto a nakailaonan ti sibubukel nga ortograpia iti paulo met laeng daytoy a “Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano” tapno maibunong, kangrunaanna, kadagiti amin a pagadalan a pakausaran ti Ilokano a kas pangisuro kadagiti agad-adal, kas mayayon iti programa ti DepEd a Mother Tongue Based-Multilingual Education (MTB-MLE).

Iti pannakaipaulog ti opisial nga ortograpia ti lengguahe nga Ilokano (a naibatay kangrunaanna iti ortograpia nga ar-aramaten ti Bannawag), maibilangen ti Ilokano a kas maikadua a kabukbukodan a lengguahe iti Filipinas nga addaan iti opisial nga ortograpia; umuna ti Filipino.

Maipakaammo met kadagiti readers ti Bannawag nga us-usaren met itan ti Bannawag ti nasao nga ortograpia, a nakailanadan ti sumagmamano a panagbalbaliw iti pannakaisurat dagiti balikas nga Ilokano, tapno mayayon met iti ortograpia a maaramat kadagiti libro iti Ilokano nga usaren wenno usarento dagiti agad-adal, nangruna iti Kinder agingga iti Maikatlo a Tukad iti elementaria. --Editor