Ipategtayo Koma ti Nariingan a Pagsasao

Ipategtayo Koma ti Nariingan a Pagsasao
Ni PEDRO G. ESPADA, JR.


Ta ngamin itandudo ti nariingan a pagsasao ti pannakapasantak ken panangipannakkel iti bukod a kultura…

Pammadayaw ti Google.

MAYSA kadagiti kangrunaan a pakaseknan ita dagiti pagadalan ti pannakaipasagepsep kadagiti adalanda ti panangaramat dagitoy iti nariinganda a pagsasao.

Namunganay daytoy baro a panagregget dagiti pagadalan a pannakaaramat ti nariingan a pagsasao wenno iti maaw-awagan pay iti “mother tongue” wenno “mother language” iti kinapudno a mangrugi koma maasa ti maysa nga ubing iti pagsasao nga ar-aramatenda iti pagtaengan ken iti komunidadda. Daytoy koma nariingan a dila ti mangmuli iti personal, sosial ken kultural a saguday ti maysa nga ubing nga aramatennanto iti panagdakkelna.

Iti pannakapaay ti tallopulo a tawen a pannakaisayangkat ti bilingual education iti sistema ti edukasion, napaneknekan nga adu met a paset ti kultura ti nagpegpeggad, napukpukaw ket adda payen dagiti puli ti mangibain iti bukodda a kultura. Ita laeng a naan-anay a napaneknekan a ti panangaramat iti bukod a pagsasao ti mangparugso iti pannakailungalong, pannakaanninaw ken pannakaadal ti naballigian a kababalin ken pannakayebkas ti kinangayed ti kannawidan ti maysa a puli.

Gapu iti daytoy a pannakaamiris iti kinapateg ti pannakaipaganetget ti kinapateg ti nariingan a pagsasao, nautob met ti kinapateg ti umuna a lengguahe iti pannakaparang-ay ken pannakaitandudo ti kannawidan. Babaen ti nariingan a pagsasao, nalaklaka a trataren, awaten ken makinaig ti ubing iti sabsabali a tattao.

No natarusen ti pannakaaramat dagiti ubbing iti nariinganda a pagsasao, ammoda metten ti kaipapanan dagiti balikas nga aramatenda ket iti kastoy, maipasindayagdan ti kinadaeg ti kulturada, maaramatda tapno mayallaallatiwda kadagiti dadduma a tattao ti kinabannuar dagiti appoda, makayebkas wenno makaputarda kadagiti daniw a mangpangayed iti kabibiagda ken iti lugar a pagnanaedanda. Babaen pay ti nariinganda a pagsasao, maanagda ti kinaabunaw ti natural a kinabaknang ti lugarda, maipakaammoda dagiti napapateg a pasamak iti historia, ken mairekordda dagiti dadduma a pasamak, leyenda ken dagiti sarsarita nga impatpateg dagiti appoda.

Agpayso nga adun ti nagdur-asan ti siensia ken teknolohia a kas koma iti panagaramat iti kompiuter, ngem kasapulan pay laeng nga ilungalong ti pannakaaramat ti nariingan dagiti ubbing a pagsasao kadagiti libro ken dadduma pay a pablaakan. Kasapulan pay laeng a guyugoyentayo dagiti ubbing nga agdengngeg kadagiti programa iti radio a mangar-aramat kadagiti natibo a pagsasao tapno maawis dagitoy nga ubbing a mangraem ken mangayat iti bukodda a kultura ken agnanayonto nga ipatpategda dagitoy sadino man a paset ti lubong ti pakaipurpuruakanda.
Saan kadi a nasayaat met no ikalikagumtayo kadagiti annaktayo a ti bukodtayo a pagsasao ti aramatenda iti panagsurat wenno panagteksda kadatayo, kadagiti appoda, kakabagian ken gagayyemda. Iti kastoy a mapasamak, maitandudo ken maipateg pay ti bukod a pagsasao. No aramatentayo ti bukod a pagsasao iti sadino man a lugar, saantayo a maipusing iti bukodtayo a kultura.

Iti pay panangaramattayo iti bukod a pagsasao iti sadino man a lugar wenno pasamak, mapasantak met ti bukod a kultura ket babaen itoy, ramrabakantayo ti bukodtayo a puli agraman dagiti maipatpateg a naisangsangayan a saguday a naidumduma kadagiti sabsabali a kultura. –O

(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 10, 2011 a bilang.)

Nateng, Natengkayo Dita!

NATENG, NATENGKAYO DITA! Maysa nga aldaw ti tienda iti public market ti Siudad ti Laoag. (Roy V. Aragon)

(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 10, 2011 a bilang.)

RFAAFIL 2012

Palagip iti Salip iti Sarita ken Daniw ti 10th RFAAFIL

No sarita a makapakatawa ti napagsasalipan iti 9th RFAAFIL (Reynald F. Antonio Awards for Iluko Literature), ‘tay met makapasangit a sarita ti mapagsasalipan iti 10th RFAAFIL. Iti met Salip iti Daniw, ‘tay met laeng makapasangit a daniw ti mapagsasalipan.

Dagiti pagannurotan:

1. Silulukat dagitoy a salip kadagiti amin a mannurat iti Iluko malaksid kadagiti kameng ti Bannawag a tumultulong iti pannakaiwayat dagitoy a salip. Aggibus dagitoy a salip iti Enero 31, 2012.

2. Agatiddog ti sarita iti 10-25 a panid. Agatiddog met ti daniw iti di ab-ababa ngem 20 a linia. Maimakinilia wenno maikompiuter ti sarita iti doble espasio iti regular bond paper size nga addaan iti sumurok-kumurang a maysa a pulgada a margin; single space iti daniw a mailaon laeng iti maysa a regular bond paper. Agaramat iti 12 pts., Times Roman Medium. Maysa laeng a sarita ti isalip ti kada mannurat. Iti benneg ti daniw, mabalin ti maysa a mannaniw ti mangisalip iti dua a daniw (no dua a daniw, agaramat met ti makisalip iti dua a parbo a nagan).

3. Ti parbo a nagan ti maaramat iti manuskrito a pakisalip. No ipatulod babaen ti e-mail: dua a MSWord document files ti isubmitir. Umuna, ti sarita ken/wenno daniw a pakisalip. Maikadua, ti parbo ken pudno a nagan ken ti pakasaritaan ti biag ti autor. No ipatulod babaen ti koreo: uppat a kopia ti isubmitir ken pakuyogan ti entry iti narikpan a sobre a naglaon iti paulo ti sarita ken/wenno daniw, parbo ken pudno a nagan, ken kabibiag ti autor. Ipatulod man babaen ti e-mail wenno koreo, nasken a mangiragpin ti autor iti palawag no kasano, kaano ken no apay a nasuratna dayta a sarita (saan a nasken ti palawag iti daniw, pagyamanan no adda dayta a palawag). Saan ketdi a pagbatayan daytoy iti pannakapili ti sinurat a kas maysa kadagiti mangabak.

4. Sarita/daniw a makapasangit ti pagsasalipan. Nasken met nga ipakita ti sarita/daniw ti kultura ni Ilokano.

5. Nasken nga orihinal, di pay naipablaak, di naadaw iti ania man a sinurat ken di pay nangabak iti ania man a salip iti panagsurat ti mabalin nga isalip.

6. Agbalin a kukua ti esponsor dagiti mangabak a sarita/daniw. Karbenganna pay ti mangedit ken mangipablaak iti Internet (www.rfaafil.com), magasin wenno periodikal a pilina, wenno mangilibro kadagitoy nga awan sungsungbatanna iti autor. Agtalinaed ketdi ti copyright iti autor.

7. Saan a mabalbaliwan ti desision dagiti hurado malaksid no matakuatan kalpasanna a linabsingna ti Pagannurotan Bilang 5. Iti kasta a panaglabsing, maibabawi ti gunggona ket saanto metten a mapalubosan ti autor a makisalip iti ania man a salip nga esponsoran ti RFAAFIL.

8. Dagiti gunggona iti benneg ti sarita: Umuna, 10,000.00; Maikadua, 7,000.00; Maikatlo, 5,000.00; Maikapat, 3,000.00; Maikalima, 2,000.00. Iti benneg ti daniw: Umuna, P2,000.00; Maika-2, P1,500.00; Maika-3, P1,000.00 ken dua a consolation prize a sag-P500. Mabalin met a manayonan wenno maksayan dagiti gunggona depende iti pangngeddeng dagiti hurado. Addanto pay sertipiko ken sorpresa a gunggona a maited kadagiti mangabak. Maipaay met ti Reader’s Choice Award iti sarita/daniw a magustuan dagiti readers.

9. Mapadayawanto dagiti mangabak iti Dap-ayan 2012 nga am-ammo pay a kas GUMIL Filipinas International Convention iti Kalgaw 2012.

10. No ipatulod ti pakisalip babaen ti e-mail, iturong iti admin@rfaafil.com ken rfaafil@hotmail.com; no babaen ti koreo, iturong iti: Salip iti Sarita/Daniw, 10th RFAAFIL (2010-2011), c/o Cles B. Rambaud, Bannawag, Manila Bulletin Publishing Corp., Manila Bulletin Bldg., Muralla cor. Recoletos Sts., Intramuros, 1002 Manila.

11. Nasken a maipatulod iti e-mail wenno koreo ti pakisalip iti di naladladaw ngem iti petsa a panaggibus ti salip.

(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 10, 2011 a bilang.)

Bagas ti kaong kada balanghoy, itandudo ti DA

Kuna ti Department of Agriculture (DA) a nupay maysa kadagiti kangrunaan a programa ti ahensia ti pannakapataud ti umdas a bagas a para iti pagilian, ikkannan iti importansia dagiti dadduma pay a taraon dagiti Filipino kas kadagiti aggapu kadagiti mula nga agbagas.

Kuna ni DA Secretary Proceso Alcala a saan laeng a bagas ti kangrunaan a taraon dagiti Filipino no di pay ket karaman ditoy dagiti “root crop” wenno bagas ti kaong (kamotig), balanghoy, tugi, buga, ubi ken kapadada.

Mairaman pay a maikkan iti importansia ti panagmula iti mais, a kas kuna ni Sek. Alcala, mapan a 14 a milion a Filipino ti mangar-aramat kadagitoy (mais ken root crop) a kas “pannakabagasda.”

Panggep ti programa a padakkelen ti produksion ken ti pannakakonsumo dagitoy nangruna kadagiti lugar a saan met unay a pakaus-usaran ti bagas a kas kangrunaan a taraon.

(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 10, 2011 a bilang.)

“Employment ban” iti Libya, saan pay a naibabawi –POEA

Binallaagan ti Philippine Overseas Employment Association (POEA) dagiti agpangpanggep a mapan agtrabaho idiay Libya a di pay naibabawi ti “employment ban” iti Libya.

Imballaag ti POEA daytoy kalpasan a nakaawat ti nasao nga ahensia iti impormasion a sumagmamano nga OFW ti nagpanggep nga agsubli iti Libya babaen ti ipapanda iti Tunisia wenno Egypt kas “entry point.”

Kuna ni POEA Administrator Carlos Cao, Jr. a maysa a recruitment agency ti mismo a nangibulgar iti daytoy a modus operandi.

Gapu itoy, dagus nga inreport ti POEA iti Bureau of Immigration ti modus operandi ket natiliw ti dua a migrant worker iti Ninoy Aquino International Airpot itay nabiit.

Nagimet dagiti nasao nga OFW iti dua a working clearance— maysa a para iti Tunisia ken maysa a para iti Libya.

(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 10, 2011 a bilang.)

Teksbuk, saanen a mapiltakan kadagiti anomalia

Awanen ti anomalia iti textbook.

Daytoy ti pakaammo ti nagtipon a puersa ti Department of Education ken dagiti civil society group iti pannakayalnag ti Textbook Count kagiddan ti pannakapirma ti pammatalged ken panagkaykaysa iti Bulwagan ng Katarungan iti Central Office ti DepEd itay nabiit.

Iti nasao a pasken, nagkaysa ti DepEd ken CSO a pakaibilangan ti G-Watch, E-Net, Boy ken Girl Scout of the Philippines a bantayanda ti pannakaimprenta ken pannakaidanon iti umno a destinasion dagiti libro.

Kuna ni Ms. Socorro A. Pilo, executive director ti IMCS ti DepEd, a bantayan pay ti nagkaysa a puersa ti DepEd ken dagiit CSO ti kalidad dagiti libro.

Nairusat pay ti national textbook delivery program ken textbook walk program iti panggep a maliklikan ti pannakaiwayat dagiti anomalia iti ania man a transaksion ti DepEd kas iti nadakamat.

Immunan a nagtulag dagiti publisher ken forwarder nga awan ti ilemmengda iti pannakaimaldit ken pannakaideliber dagiti libro ken dadduma pay a materiales kadagiti eskuelaan.

(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 10, 2011 a bilang.)

BANNAWAG Oktubre 10, 2011

SARITA
4 Asul a Kas iti Langit/ Manuel S. Diaz/ ITI abaga ti turod a naglupisakan ti kalapawna, binuybuya ni Lakay Abbi ti siudad iti baba a dadanin alun-onen ti angep ti nasapa a malem. Madamdama, rabii manen ket iti sipnget ti sardam, makikuyogton a matay ti buya dagiti sumanengseng a lugan a sumalog ken sumang-at iti kalsada a kasla sumilap a barikes a nangtengngel kadagiti nalalayog a pasdek. (Basaen ti sibubukel a sarita iti Bannawag.)

NOBELA
18 Siit ti Apuy (3)/ Fernando B. Sanchez /PINIDUA, pinitlok a minulenglengan ti surat a naggapu iti DepEd Regional Office. Ibagbaga ti surat a pudno nga agpadakami ken Ago a kualipikado iti posision. Ngem gapu iti panangirekomenda ti School Selection Committee ti Lidlidda Elementary School ken ni Ago, mapaturay ngarud ti pannakadutok daytoy a mangsukat iti nagretiro a maestro.// Innayon ti surat: “Furthermore, the complainant is admonished to wait for the next available item for his possible teaching assignment.”// Agurayak kano laengen iti posible a pannakaalak a mangisuro.// Kasla nagbalin a beggang ti ig-iggamak a papel. Kinunesko sa nagngarietak nga imbarsak iti sirok ti mangga. Sinurot a dagus ni Labang nga agkulkul-ob iti asideg ti garahe. Ipagarupna ngata a makan. (Basaen ti sibubukel a tsapter iti Bannawag.)

34 El Guapito (37)/ Dionisio S. Bulong/ “Ladies and gentlemen! Introducing in the red corner, Armando ‘El Guapito’ Magno of Fighting Pogi Stable!”// Kasla marba ti koliseum iti pigsa ti sipsipat, dir-i ken palagapag dagiti tao idi itayag ni Mandy ti kanawanna sa nagkurno iti uppat a direksion.// “And his opponent, in the blue corner, the number one contender in the bantamweight division, Fighting Andooo!”// Kalpasan ti panangted ti reperi kadagiti instruksionna, nakaparparagsit dagiti boksingero a nagsubli kadagiti kornerda tapno urayenda ti panaguni ti kampanilia a manglukat iti umuna a raun. (Basaen ti sibubukel a tsapter iti Bannawag.)

DANIW
7 12 a Rikus ti Rikna ken Rinnikna: Iti Sukog-Haiku/ Roy Vadil Aragon/ 1. iliw nauyong/ gumarut, pumulipol/ ay, ta kumagat…
20 Regreg/ Lorelie R. Ramos/ dika makatalna/ agkebbakebbaka / iti imetmo a palimed…

SALAYSAY
8 Gapu Ta Daytoy ti Linteg (5)/ Hues Joven F. Costales (Ret.)/ Pinatayna ti bukodna nga amana. Ti depensana: awan idi iti husto a panunotna…
12 Lakayto Unayen ni Angkuan Inton Agretiro?/ Neyo Mario E. Valdez/ Kayatda a 70, imbes a 65, ti edad a panagretiro dagiti empleado…
14 Ni FM a Diyo Am-ammo/ Manuel M. Lazaro/ IDI 1981, bayat ti panangal-aldawko iti Ilang-Ilang Coffee Shop iti Manila Hotel, nakaawatak iti tawag manipud iti Malakanyang. Kinuna ti telephone operator: “Sandali lang,” sa idi kuan, nangngegko ni Presidente Marcos: “Is this Attorney Lazaro?” Salsalusodenna no siak ni Abogado Lazaro. Insungbatko: “Yes, Sir.” Sa sinaludsod kaniak ti Presidente: “Mayatka kadi a madutokan a kas Ombudsman?” Diak ninamnama dayta a saludsod ket insungbatko: "Sir, your wish is my command." Iti bukodtayo a pagsasao, kinunak koma: "Sir, no aniat' kalikagumanyo, isut' matungpal." Mabalin a naragsakan ti Pangulo iti sungbatko ta kinunana: "Napintas a sungbat. Umaykanto ngarud iti Malakanyang inton bigat tapno agsapatakan." Ket imbabanan ti telepono. Nabiit pay a idi a nadutokan ni Ombudsman Vicente Ericta nga Associate Justice iti Korte Suprema. Nabatiak a kasla nasisirap iti lawag ken mariribukan. (Basaen ti sibubukel a salaysay iti Bannawag.)
24 Wen, Naregta ti Sugponan iti Rehion I/ Crisostomo M. Ilustre/ Ammuenyo no apay a naisublin ti panagtalek dagiti umili, nangruna dagiti taga-Rehion I, iti tignay-kooperatiba…
40 Adut' Maapit Kadagitoy a Barayti ti Utong/ Reynaldo E. Andres/ No kunam nga adun ti maap-apitmo iti gagangay nga imulmulam nga utong, padasem man met dagitoy…

KOMIKS
26 Miks & Tiks/ Hm, adda naawat da Miks a US$200 manipud iti Annak ti Caaludigan iti Hawaii nga ibunong ti gungloda kadagiti biktima ti kalamidad!
28 Dagiti Bannatiran iti Bantay Maoac-oacar (37) / Adda karkarna a nadlaw ti head technician dagiti Marungtao isu a pinagandarna dagiti neutron generator…
30 Tres Muchos (18)/ Nagsarak manen da Mikaela ken Adon…


KOLUM
17 Dear Judge/ Mabalin kadi a diak patawidan ti siumanko ken ti anakko iti ruar?
21 Dear Doc/ Ania ti Dengue Fever ken ti Dengue Hemorrhagic Fever (DHF)? (Maudi a Paset)
33 Okeyka, Apong/ ITOY a tawen, ramrambakan ti sangapagilian ti maika-150 a panagkasangay ni Jose Rizal.// Iti biangmi, inkakaubinganmi ti nagrukbab itoy nailian a bannuartayo. Adtoy ti listaan dagiti adal a natawingmi iti panagbasbasami iti kabibiag ken kadagiti sinuratna. (Basaen ti sibubukel a kolum iti Bannawag.)
36 TIPS
39 Kastoy, Kapid, Ditoy Hawaii/ ITI mabiit, Kapid, agbalikbayanen ni Sidro, wenno ni Isidro Agsobli a kapurokantayo. Wen, agsublin dita ilitayo ngem saanton a makaumay ditoy Hawaii wenno iti ania man a paset ti America. Iti nalawlawag a pannao, maideportar wenno mapapanaw ditoy America. (Basaen ti sibubukel a kolum iti Bannawag.)
42 Padasem Daytoy, Kailian/ NABAYAGEN nga ar-aramidentayo ti panagalep-ep kadagiti mulatayo a bawang ken lasona iti Kailokuan. Garami ti naipaugalin nga us-usarentayo. Nasayaat dayta nga aramid ta maatipa ti panagtubo dagiti ruot a makikompetensia kadagiti mulatayo. Agtalinaed pay ti dam-eg ti daga babaen ti panagalep-ep. // Idiay Taiwan, saan laeng a bawang ken lasona ti al-alep-epanda. Uray ania a mula, alep-epanda. Ngem saan a garami ti ad-adda nga aramatenda a pagalep-ep. Isuda ti immuna a nagaramat iti plastik a pangabbongda kadagidiay inaray a mulmulaanda iti nadumaduma a natnateng, agbungbunga a kayo, masetas ken dadduma pay. (Basaen ti sibubukel a kolum iti Bannawag.)
44 Ading Kosinera/ PADASENTAYO man met dagitoy resipe ti niog nga impadigo kadatayo ni Dr. Marilyn Domingo ti MMSU-College of Industrial Technology iti Siudad ti Laoag. Ni. Dr. Domingo ti maysa kadagiti eksperto iti MMSU-Extension Directorate iti benneg ti Food Processing.// Adu dagiti pakaaramatan ti niog. Dagiti dadduma, aramidenda a kopra. Mabalin met a kanen a presko, aramiden a lana ken maaramat a ramen dagiti nagduduma a makan a pakairamanan ti panagaramid iti sabon ken dadduma pay.// Napintas met ti tubbogna ta ‘tay kunadan, nasayaat nga inumen dagiti agsagsagaba iti UTI. Segun ken ni Dr. Domingo, napintas ti tubbog ti niog a rehydrating drink. Mabalin a paglaoken ti tubbog ti niog ken danum iti agpada a kaadu. Nayonan iti 1 kutsara nga asukar ken ¼ kutsarita nga asin. Uminum iti kada tallo nga oras. // Ala, adtoy dagiti resipe ti niog ni Dr. Domingo: (Basaen ti sibubukel a kolum iti Bannawag.)

PAGLINGLINGAYAN
45 Siptic Tank, Kdp.
46 Showbiz
48 Sinniriban
48 Sapukas
48 Sudoku
48 Aggarakgaktayo

DADDUMA PAY
2 Ti Makunami
10 Ay, Apo, Naglibegen ti Karayan! . ASIDEG ti pagtaenganmi iti igid ti Karayan Cagayan iti akin-laud a sangi ti Rangtay Magapit iti Lal-lo, Cagayan. Tunggal dumakkel ti Karayan Cagayan, maimatangan ti panaglibegna.// Uray pay no awan bagyo, no dumteng ti matutudo, mabayag ti panagtalinaed ti kinalibeg ti danum gapu iti lan-ak. Iti daytoy a panaglibegna, adu ti mapmapan agkalap ta ipapanda nga adu ti makalapan agraman ti mapukpukawen a a lames a maaw-awagan iti ludong nga agpateg itan iti P5,000 ti sangakilo. Mabalin nga adda kinaagpaysona daytoy a pammati. Rummuar ngamin dagiti lames manipud iti paglemlemmenganda ta dida maibturan ti nalabes a kinalibeg ti danum. (Basaen ti sibubukel a salaysay iti Bannawag.)
19 Siled ti Kararag
22 Tao, Lugar, Pasamak
23 Ipategtayo Koma ti Nariingan a Pagsasao (Basaen ti sibubukel a salaysay iti “Manipud Kadagiti Editor ti Bannawag.”
35 Txtm8
37 Ti Gasatmo Ita a Lawas
38 Ammuem Pay Dagitoy