Kaso ti dengue iti Cagayan, umad-adu

Agtultuloy nga umad-adu dagiti kaso ti dengue iti probinsia ti Cagayan a nakatayanen ti pito katao gapu iti nasao a sakit manipud idi Enero agingga iti Agosto iti daytoy a tawen.

Kuna ni Dr. Carlos Cortina, provincial health officer, a nangatngato ti nasao a bilang no maidilig iti nairekord a dua a natay iti isu met laeng a panawen idi 2011.

Inako met ni Cortina a nakadadanag ti umad-adu a kaso ti dengue iti Cagayan a kadagiti naglabas a tawen, addaan iti kababaan a kaso ti dengue no maidilig kadagiti kabangibangna a probinsia iti Rehion Dos.

Kuna pay ni Cortina a sipsiputan ti provincial health office ti sibubukel a komunidad ken saan laeng a kadagiti eskuelaan ta rumrummuar iti rekordda nga uray idi Abril ken Mayo nga awan ti serrek, nangato latta ti nairekord a kaso ti dengue.

Kaaduan kadagiti mabikbiktima iti sakit ket adda iti edad 10 agingga iti 20 manipud kadagiti dadakkel nga ili iti probinsia a kas iti Tuguegarao City, Solana ken Baggao.

(Naipablaak iti Bannawag, Septiembre 17, 2012 a bilang.)

Diakon agkandidato, kuna ni Lara ti Cagayan

Daytoy ti sungbat ni sigud a Gobernador Edgar Ramones Lara ti Cagayan iti panangimtuod dagiti mangsupsuportar kenkuana no ania ti planona iti  masungad nga eleksion.

“Apay a saanakon nga agkandidato iti ania man a posision?” kinunana. “Saanen a maitutop ti klase ti politika nga ipingpingetko iti agdama a kababalin dagiti botante a nagirayen iti politika nga agsadag iti kuarta a kaaduanna payen ti mangilaklako iti butosda.”

Impalagip daytoy namitlo a daras a nagpaay a Diputado iti Maikadua a Distrito ti Cagayan nga idi simrek iti politika idi 1992, napateg unay ti pannakaibilang ti kapanunotan dagiti kaaduan nga umili. Kadagidi a panawen, kinunana, ipalawag laeng kadagiti umili dagiti plano ken kualipikasion ti maysa a kandidato. Kinunana pay a daytoy ti nagpangalanna iti panagballigina idi nagkankandidato nga agserbi iti turay.

“Ngem kadagiti napalabas nga eleksion,“ innayonna, “nagballigi dagiti kalabanko iti politika a mangdadael iti wagas a tinagtagibenko iti nabayag babaen ti panaggatangda iti butos. Nagraira daytoy nga aramid ta nangipatakderda payen kadagiti vote-buying stations iti tunggal barangay. Ken adda pay kabuyog ti panaggatang iti butos a pammutbuteng.

Dinakamat pay daytoy sigud a gobernador ti Cagayan nga iti sibubukel a pakasaritaan ti probinsia, ita laeng nasaksaksian ti atiddog a linia dagiti umili kadagitoy a paggatangan iti butos  uray pay no agmatuon. Adda  dagiti agaramat iti payong, saan laeng a pangsalaknibda ti bagida, no di pay ket panglingedda iti rupada. Ti ad-adda a nakadidillaw, no saan ketdi a nakakelkellaat, isu ti kaadda dagiti umili a de-adal agraman dagiti nagretiron a mangisursuro ken empleado nga adda iti linia tapno urayenda ti pannakabingayda.

Iti daytoy a kababalin dagiti botante, saanen a kasapulan pay nga ipalawag dagiti adut’ kuartana a politiko dagiti plano ken programada. Kangrunaanna, saanen a masapul pay nga amirisen ti kualipikasionda nga agserbi iti turay. Saandan nga agkampania. Gumatangda lattan iti butos.

“Iti pannakamirisko iti daytoy a galad dagiti botate,” kinuna ni Lara, “inkeddengkon a saanakon a agkandidato. Saan unay a nainkalintegan a gumatang ti maysa a kandidato iti butos tapno makapagserbi iti ili.” (JPD)

(Naipablaak iti Bannawag, Hulio 23, 2012 a bilang.)

Sangaagpa a Daing nga Igat

SANGAAGPA A DAING! Pindang (daing) nga igat ti ilaklako daytoy a misis kabayatan ti umuna nga aldaw ti Aggao Nac Cagayan 2012, ti agmakalawas a pannakarambak ti maika-429 a founding anniversary ti probinsia ti Cagayan. Nakalap ti igat iti Pinacanauan River iti Peñablanca, Cagayan. Agpateg iti P1,200 ti pindang, a saan a nakakaskasdaaw ta uray pay dagiti dalara wenno an-anak ti igat iti Cagayan ket mailaklako ti kada kilo iti P17,000 wenno ad-adu pay. (Roy V. Aragon)

(Naipablaak iti Bannawag, Hulio 9, 2012 a bilang.)

Dalara, maipariten a maibiahe

Imparit manen ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources (BFAR) ti pannakaibiahe dagiti dalara (an-annak ti igat) tapno maliklikan ti pannakaibus daytoy iti Cagayan.

Mainaig ti nasao a rekomendasion ti BFAR regional office iti pannakaipagel manen ti pannakaibiahe dagiti an-annak ti igat iti naireport a sobra, ken awan patinggana a pannakatiliw dagiti dalara.

Ti dumakdakkel a panagkasapulan ti makagaipu met ti ingingina dagiti sibibiag a dalara, manipud iti P2,500 a presiona idi 2011, napanen iti P17,000 agingga iti P28,000 manipud iti Enero daytoy a tawen. Manipud iti Manila, mayeksport dagiti dalara kadagiti pagilian iti Asia. Maysa daytoy a delicacy iti Japon, ken paborito met dagiti Insik ken Koreano gapu iti pammati a ti dara daytoy, “mangpatibker” kadagiti lallaki.

Kuna ni Dr. Jovita Ayson ti BFAR Region 2 a no di maipagel ti pannakaibiahe dagiti dalara, amangan no mapasamak iti igat ti napasamak iti ludong, maysa a kita ti lames iti Cagayan a nangina ngem bassiten ti populasionna ken panggep ti BFAR a salbaren.

Mayayon ti pannakaiparit ti pannakaibiahe ti dalara iti Fisheries Administrative Order No. 242. Sagudayen ti bilin a madusa iti walo a tawen a pannakaibalud, masamsam dagiti lako a dalara, mapagbayad iti doble iti gatad daytoy no mayeksport koma, ken mawaswas ti permit iti panagkalap ken panageksport dagiti asino man a maseknan a mangsalungasing iti nasao a bilin.

(Naipablaak iti Bannawag, Mayo 21, 2012 a bilang.)

Pantranco, Pantrancokayo Dita!

"PANTRANCO, PANTRANCOKAYO DITA!" Tagilako a kaisangsang-at nga ikan a dorado wenno mahi-mahi (Coryphaena hippurus), a maaw-awagan pay iti "Pantranco" (gapu iti kasla bus a langa/sukogna) iti Claveria, Cagayan. Nakalap dagitoy ken naisanglad iti Taggat Lagoon iti Claveria. (Roy V. Aragon)

(Naipablaak iti Bannawag, Marso 19, 2012 a bilang.)

Layus iti Cagayan, basol ti Magat Dam, kuna ni Ed Lara

Rumbeng a ti Magat Dam iti Ramon, Isabela ti mapasungbat iti pannakalayus dagiti lugar iti akimbaba a paset ti Karayan Cagayan a pakairamanan ti Amianan nga Isabela ken ti sibubukel a probinsia ti Cagayan.

Daytoy ti kinuna ni dati a Gobernador ti Cagayan Edgar Ramones Lara maipanggep iti rinibu a metro kubiko a danum a kellaat a binulosan ti penned a nangigubuay iti ad-adu pay a danum a naiburuang iti bimsog la ngaruden a karayan a gapu met ti panaglipias daytoy ken nanglayusanna kadagiti komunidad iti agsumbangir a paset ti karayan.

“Kontraenmi ti pakaammo dagiti autoridad ti Magat a nagkuna a saanda a basol ti napasamak a layus a nangdidigra iti Cagayan a nagkunaanda a 25 porsiento laeng ti kadagupan ti danum ti naggapu iti penned idinto a 75 porsiento ti naggapu manipud kdagiti nadumaduma a sanga ti Karayan Cagayan,” kinuna ni Lara iti maysa a pakaammo nga impatulodna iti Bannawag.

Innayon ni Lara a ti danum nga aggapu kadagiti sanga ti Karayan Cagayan a maiturong iti Karayan Cagayan, nagayusda a kas maibatay iti linteg ti Nakaparsuaan. Iti sabali a bangir, kinunana a ti ibagbaga ti Magat Dam a 25 porsiento a dagup ti danum nga imbulosna iti Karayan Cagayan ket naiburuang iti dagup a 5,500 agingga iti 7,500 a metro kubiko iti kada segundo. Daytoy a kellaat a pannakaibulos ti kastoy ti kaaduna a danum manipud iti penned ti di nabaelan ti karayan a gapu met ti panaglipias daytoy, kas kinuna ni Lara.

Innayon ni Lara a saan a kuestion ti pannakaibulos ti danum manipud iti Magat Dam no madanon daytoy ti nangatngato ngem 193 metro ta mabalin a masawang ti penned ken mangibunga iti nakaro a layus.

Ngem gapu ta kayat dagiti mangimatmaton iti penned a madanon ti rumbeng a kangato ti danum tapno makapagserbi a nasayaat ti penned, ur-urayenda a madanon daytoy ti 193 metro a kangato sakbay a rugianda ti agibulos iti danum—a saan koma a rumbeng ta addaan met ti dam kadagiti metro (Water Inflow Meters) a naipuesto sakbay ti penned a pakakitaan iti kaadu ti danum a maur-urnong iti dam.

Bayat ti napalabas a Bagyo Pedring, nadanonen ti Magat Dam ti 194 metro a “kritikal a kaadalemna” idi rugian dagiti mangimatmaton iti Magat Dam ti agibulos iti danum iti kaadu a 5,000 metro kubiko iti kada segundo idinto nga iti sabali a bangir, sumangkaadu met a danum ti agturong iti penned, kas kinuna ni Lara.

“No nagpaliiw koma a nasayaat dagiti manedier ti Magat Dam ken inusarda dagiti datos manipud kadagiti Water Inflow Meters, naammuanda koma sakbayna no kasano ti kaadu ti danum a sumsumrek iti penned tapno naikeddengda met sakbayna no kasano ti kaadu ti danum a palusposanda iti penned a saan ketdi nga inur-urayda a madanon ti delikado unay a kaadu ti danum iti penned sa nagibulosda,” kinuna ni Lara.

Gapu met itoy, kinuna ni Lara nga iti inaramid dagiti manedier ti Magat Dam, mapasungbatda pay ketdi koma iti kinamanagliwayda no di man iti binilion a pisos ti pategna nga apit a napukaw malaksid kadagiti biag a naisakripisio.

Mainaig itoy, kiniddaw ni Lara ti pannakaipakat dagiti addang tapno dinton maulit ti napasamak. No saan, kinuna ni Lara nga agtultuloyto latta nga agsagaba dagiti umili gapu iti pukawda a sanikua ken apit nangruna iti kaawan kaes-eskanna a pannakapukaw ti adu a biag.

(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 31, 2011 a bilang.)